Nhiều chính sách ưu đãi, khuyến khích đầu tư nghiên cứu và phát triển công nghệ đã được ban hành. Cơ chế chấp nhận rủi ro, miễn trừ trách nhiệm, từng được kỳ vọng sẽ thu hút các doanh nghiệp mạnh dạn đề xuất tài trợ, nhận nhiệm vụ đặt hàng từ các quỹ tài trợ và phát triển công nghệ quốc gia, song thực tế doanh nghiệp vẫn đứng ngoài chính sách hỗ trợ từ các quỹ Nhà nước...

Trao đổi với VnEconomy, ông Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Cơ quan điều hành Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED), Bộ Khoa học và Công nghệ, cho hay đến thời điểm này, nhìn chung, các đối tượng tiếp cận nguồn lực của Nhà nước dành cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo vẫn chủ yếu là viện nghiên cứu và trường đại học.

TÂM LÝ E NGẠI ĂN SÂU 

Theo ông, vì sao doanh nghiệp vẫn còn hạn chế trong tiếp cận nguồn tài trợ, dù hiện nay đã có những chính sách đột phá?

Có hai nhóm nguyên nhân, cả khách quan và chủ quan. 

Về khách quan, tâm lý e ngại của doanh nghiệp đã hình thành từ lâu, do chịu ảnh hưởng của những quy định pháp luật trước đây. Theo cơ chế cũ, kết quả nghiên cứu thuộc về bên tài trợ, mà Nhà nước bỏ kinh phí thực hiện nên tài sản trí tuệ hình thành từ nghiên cứu thuộc sở hữu Nhà nước.

Thứ hai, những khó khăn về thủ tục hành chính, thanh quyết toán và cơ chế tài chính cũng đã ăn sâu vào tâm lý doanh nghiệp, nên doanh nghiệp cũng ngại tiếp cận các nguồn kinh phí từ ngân sách nhà nước.

Quỹ Nafosted mỗi năm chỉ tài trợ khoảng 100 - 150 nhiệm vụ. Nhưng riêng trong năm 2025, Quỹ đã ký hợp đồng với khoảng 300 nhiệm vụ, nghĩa là tăng gần gấp đôi.

Ông Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Cơ quan điều hành Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED), Bộ Khoa học và Công nghệ

Hiện nay, với Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025, cơ chế đã cởi mở hơn rất nhiều, trong đó có quy định về chấp nhận rủi ro trong hoạt động nghiên cứu. Tuy nhiên, số lượng doanh nghiệp tham gia vẫn chưa nhiều như kỳ vọng.

Điều này có những nguyên nhân nhất định. Trước hết, luật mới có hiệu lực từ ngày 1/10/2025, trong khi các văn bản hướng dẫn thi hành đến nay mới cơ bản hoàn thiện và vẫn đang tiếp tục được rà soát, điều chỉnh.

Bên cạnh đó, công tác truyền thông, phổ biến và hướng dẫn chính sách đến doanh nghiệp chưa thực sự rộng rãi, đồng bộ. Do đó, nhiều doanh nghiệp vẫn chưa nắm bắt đầy đủ thông tin.

Vậy ông đánh giá như thế nào về những đề xuất nhiệm vụ nghiên cứu từ phía doanh nghiệp?

Những doanh nghiệp đã tiếp cận và hiểu rõ chính sách hiện nay đều tham gia rất tích cực, với hiệu quả khá tốt.

Tuy nhiên, vẫn rất cần mô hình liên kết ba nhà. Doanh nghiệp luôn hiểu rất rõ bài toán của mình. Họ có thể xây dựng bài toán sản xuất, kinh doanh và phương án triển khai, nhưng lại chưa thực sự mạnh về khía cạnh khoa học và công nghệ, chẳng hạn như xác định tính mới, tính sáng tạo, tính độc đáo, phương pháp nghiên cứu hay cách tiếp cận khoa học.

Do đó, cần có sự tham gia của các nhà khoa học tại viện nghiên cứu và trường đại học.

Vì vậy, mô hình liên kết ba nhà có vai trò rất quan trọng để các bên bổ trợ và bù đắp những điểm còn thiếu cho nhau. Doanh nghiệp có thế mạnh về tính thực tiễn nhưng còn thiếu chiều sâu học thuật, trong khi viện nghiên cứu và trường đại học có thế mạnh về nghiên cứu nhưng đôi khi còn thiếu sự gắn kết với thực tiễn sản xuất, kinh doanh.

Đối với nghiên cứu cơ bản thuần túy, đối tượng tham gia chủ yếu vẫn là các viện nghiên cứu và trường đại học. Khi chuyển sang nghiên cứu ứng dụng, doanh nghiệp bắt đầu có vai trò tham gia rõ nét hơn.

Đặc biệt, với các nhiệm vụ nghiên cứu phát triển công nghệ chiến lược, đặt ra yêu cầu tham gia rất sâu và ngay từ đầu từ phía doanh nghiệp. Các nhiệm vụ không chỉ dừng lại ở kết quả nghiên cứu mà còn phải hướng tới những sản phẩm có tính thực tiễn cao, có khả năng tạo doanh thu lớn và đáp ứng tỷ lệ nội địa hóa khoảng 40%.

KỲ VỌNG VÀO ĐỀ XUẤT TRONG LĨNH VỰC KINH TẾ TẦM THẤP 

Từ khi Nghị quyết số 57-NQ/TW được ban hành năm 2024 đến nay, Quỹ có ghi nhận số lượng nhiệm vụ đề xuất nghiên cứu tăng lên không?

Trước đây, Quỹ Nafosted mỗi năm chỉ tài trợ khoảng 100 - 150 nhiệm vụ. Nhưng riêng trong năm 2025, Quỹ đã ký hợp đồng với khoảng 300 nhiệm vụ, nghĩa là tăng gần gấp đôi.

Để hỗ trợ tài chính cho các dự án khoa học công nghệ, NAFOSTED có nhiều hình thức tài trợ khác nhau.

Các nhà khoa học, viện nghiên cứu và trường đại học, xuất phát từ ý tưởng nghiên cứu để đề xuất nhiệm vụ lên Quỹ, là hình thức tiếp cận từ dưới lên, không giới hạn về ý tưởng và nội dung nghiên cứu. Với hình thức này, kinh phí tài trợ cao nhất thường vào khoảng 4,5-5 tỷ đồng.

Bên cạnh đó, đặt hàng là hình thức tiếp cận từ trên xuống, xuất phát từ những bài toán và nhu cầu thực tiễn do Nhà nước xác định, sau đó đặt hàng cộng đồng khoa học và doanh nghiệp nghiên cứu, giải quyết.

 Đối với nhiệm vụ đặt hàng, không có mức trần kinh phí cố định hay quy định cụ thể về giới hạn kinh phí. Vì vậy, quy mô có thể lên tới 20-30 tỷ đồng, thậm chí hàng trăm tỷ đồng đối với những dự án lớn.

Trước đây, đã có dự án trong lĩnh vực vi mạch được chúng tôi bố trí kinh phí hơn 100 tỷ đồng.

Vậy hiện nay, đâu là những lĩnh vực mà Quỹ nhận được nhiều đề xuất tài trợ nhất từ các nhà khoa học?

Nếu xét trên góc độ khoa học, lĩnh vực khoa học máy tính hiện có số lượng đề xuất nhiều nhất. Còn xét về khía cạnh ứng dụng, trí tuệ nhân tạo (AI) đang là lĩnh vực nhận được nhiều sự quan tâm nhất.

Trong thời gian tới, Quỹ kỳ vọng những lĩnh vực nào sẽ trở thành trọng tâm thu hút các đề xuất?

AI vẫn sẽ là lĩnh vực nhận được sự quan tâm lớn trong thời gian tới. Tuy nhiên, định hướng sẽ khác nhau tùy theo từng loại hình nghiên cứu. Đối với nghiên cứu cơ bản, thời gian tới sẽ tập trung vào những lĩnh vực mà Việt Nam có thế mạnh và tiềm năng phát triển, chẳng hạn như vật lý và sinh học.

Đối với nghiên cứu ứng dụng, Quỹ sẽ tập trung vào các sản phẩm liên quan đến AI và những ứng dụng trong lĩnh vực kinh tế không gian tầm thấp.

Kinh tế không gian tầm thấp hẳn sẽ đòi hỏi nguồn kinh phí đầu tư tốn kém?

Điều đó còn tùy thuộc vào từng nhiệm vụ. Nhưng, đây là lĩnh vực còn mới và nhiều tiềm năng.