Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh đầu tư hạ tầng giao thông quy mô lớn, hợp tác Việt Nam – Pháp có thể hỗ trợ tiếp cận công nghệ và kinh nghiệm vận hành. Tuy nhiên, để tạo ra giá trị lâu dài, Việt Nam cần khai thác dữ liệu hiệu quả, bảo đảm an toàn hệ thống và nâng cao năng lực triển khai trong nước...

Khi Việt Nam mở rộng mạng lưới đường sắt đô thị, sân bay và các hệ thống quản lý giao thông, bài toán không chỉ là xây dựng hạ tầng mà còn là tổ chức vận hành đồng bộ, khai thác dữ liệu hiệu quả và đáp ứng yêu cầu an toàn trong dài hạn.

Tại sự kiện France-Vietnam Forward 2026 diễn ra vào ngày 15/10 tại TP. Hồ Chí Minh, các diễn giả cho rằng hợp tác quốc tế có thể giúp Việt Nam tiếp cận công nghệ, tiêu chuẩn và kinh nghiệm vận hành. Tuy nhiên, để chuyển những nguồn lực này thành giá trị kinh tế, Việt Nam cần đưa công nghệ vào giải quyết các vấn đề thực tế, đồng thời phát triển năng lực làm chủ hệ thống.

ĐỒNG BỘ DỮ LIỆU ĐỂ VẬN HÀNH HẠ TẦNG HIỆU QUẢ

Theo ông Sơn Phan, Giám đốc Chiến lược đường sắt của FPT Railway Mobility Technology (FPT RMT), phát triển giao thông hiện đại đòi hỏi dữ liệu được quản lý xuyên suốt từ khâu thiết kế, xây dựng đến vận hành. “Chúng ta cần một nền tảng dữ liệu chung để kết nối mọi thứ”, ông nhấn mạnh.

Các công nghệ như mô hình thông tin công trình (BIM), hệ thống thông tin địa lý (GIS) và bản sao số có thể hỗ trợ quản lý dữ liệu trong toàn bộ vòng đời dự án. Nhờ đó, cơ quan quản lý và đơn vị vận hành có thêm cơ sở để đánh giá hiệu quả đầu tư, phối hợp giữa các đầu mối giao thông và lập kế hoạch bảo trì.

Theo ông Sơn, giao thông thông minh cần giải quyết những vấn đề thực tế tại các đô thị Việt Nam, từ ùn tắc, hạn chế của vận tải công cộng đến tiếng ồn và ô nhiễm. Quy hoạch vì vậy không nên chỉ tập trung vào từng tuyến metro mà cần tính đến khả năng tiếp cận nhà ga, các phương thức di chuyển khác và phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng (TOD).

Nếu hành khách gặp khó khăn khi chuyển từ metro sang xe buýt, phương tiện cá nhân hoặc dịch vụ chia sẻ xe, lợi ích của đầu tư đường sắt đô thị sẽ bị hạn chế. "Chính thì thế, việc tổ chức mạng lưới di chuyển đa phương thức cần được tính đến ngay từ khâu quy hoạch, thay vì xử lý riêng lẻ sau khi công trình hoàn thành", ông Sơn nhấn mạnh.

Công nghệ cũng có thể mở rộng khả năng giám sát đô thị thông qua dữ liệu do người dân cung cấp. Với các ứng dụng di động, người dân có thể gửi hình ảnh hoặc video về sự cố trên đường phố để cơ quan chức năng tiếp nhận và xử lý. Ông Sơn mô tả người dân như những “cảm biến xã hội của chính quyền”, nhấn mạnh tiềm năng của dữ liệu cộng đồng trong quản lý đô thị.

Ở góc độ vận hành, bà Đoàn Thị Hà, Phó Chủ tịch phụ trách Tự động hóa công nghiệp và Giải pháp chiến lược của Schneider Electric tại Việt Nam và Campuchia, cho rằng tình trạng dữ liệu phân tán là một trở ngại lớn đối với quản lý hạ tầng. “Thách thức không chỉ là xây dựng hạ tầng mới, mà còn là làm thế nào để ngay từ đầu, chúng ta xây dựng một hệ thống có khả năng kết nối”, bà Hà nói.

Theo bà, nền tảng Internet vạn vật (IoT) có thể tập hợp thông tin từ nhiều hệ thống vào một nguồn dữ liệu thống nhất. Chẳng hạn, tại sân bay, trung tâm điều hành tích hợp cung cấp cái nhìn tổng thể về tình trạng các hệ thống kỹ thuật, hỗ trợ phát hiện bất thường và phối hợp xử lý sự cố.

Trí tuệ nhân tạo (AI) có thể tiếp tục nâng cao hiệu quả khai thác dữ liệu. “Thông qua AI, chúng ta có thể chuyển từ trạng thái phản ứng sang chủ động quản lý hệ thống”, bà Hà nhấn mạnh. Thay vì chỉ sửa chữa khi thiết bị gặp sự cố hoặc bảo trì theo lịch cố định, đơn vị vận hành có thể dự báo nguy cơ hỏng hóc và chủ động lên kế hoạch bảo dưỡng. Hiệu quả này phụ thuộc vào chất lượng dữ liệu và việc xác định kiến trúc hệ thống ngay từ giai đoạn thiết kế.

CÔNG NGHỆ AN TOÀN CHO HỆ THỐNG TRỌNG YẾU

Ngoài vận hành, dữ liệu và AI có thể hỗ trợ đánh giá phương án quy hoạch trước khi triển khai. Theo ông Sơn, GIS và bản sao số còn giúp mô phỏng các kịch bản khác nhau, đặc biệt hữu ích với những dự án có vòng đời dài. “Nếu chúng ta quy hoạch sai, chúng ta có thể tạo ra những vấn đề lớn trong 100 năm tới”, ông cảnh báo.

Vì vậy, cần ứng dụng công nghệ từ giai đoạn quy hoạch và thiết kế, thay vì chỉ bổ sung sau khi hạ tầng đã hình thành. Phân tích dữ liệu và mô phỏng có thể giúp phát hiện sớm bất cập, giảm rủi ro và hạn chế những quyết định gây hệ quả lâu dài.

Tuy nhiên, ông Laurent Dantas Delorme, Giám đốc Phát triển kinh doanh tại Thales Việt Nam, lưu ý cần phân biệt AI tạo sinh với công nghệ sử dụng trong các hệ thống trọng yếu như kiểm soát không lưu. “Với các hệ thống trọng yếu, AI phải đáng tin cậy, minh bạch, có thể kiểm toán và bảo đảm an ninh mạng”, ông nói.

AI có thể hỗ trợ radar phân biệt chim, thiết bị bay không người lái và các mục tiêu khác, đồng thời giúp kiểm soát viên không lưu đánh giá tình huống. Tuy nhiên, công nghệ chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ, không thay thế con người trong quyết định cuối cùng. Hiệu quả ứng dụng không chỉ được đánh giá qua tốc độ xử lý hay mức độ tự động hóa, mà còn phụ thuộc vào độ tin cậy, khả năng kiểm chứng và an toàn vận hành.

Theo ông Laurent, các yêu cầu bảo mật cần được tính đến ngay từ đầu, đặc biệt với đường sắt và những hệ thống điều khiển trọng yếu. "Khi giao thông ngày càng phụ thuộc vào nền tảng số, an ninh mạng cần trở thành một phần trong thiết kế hạ tầng. Sự cố có thể không chỉ ảnh hưởng đến dữ liệu mà còn làm gián đoạn hệ thống điều khiển và vận hành", ông nhấn mạnh. 

Ông Sơn cũng nhấn mạnh ba yếu tố khi phát triển giao thông thông minh ngay từ khâu thiết kế: kiến trúc mở, tiêu chuẩn phù hợp và an ninh. Về lĩnh vực này, Việt Nam có thể tham khảo kinh nghiệm từ châu Âu, đồng thời điều chỉnh tiêu chuẩn để đáp ứng điều kiện trong nước.

Một hướng hợp tác tiềm năng khác là quản lý không phận tầm thấp và hoạt động của thiết bị bay không người lái. Theo ông Laurent, Thales có thể hỗ trợ Việt Nam phát triển năng lực an ninh mạng cho đường sắt và hệ thống điều khiển, đồng thời chia sẻ chuyên môn về quản lý hoạt động của thiết bị bay không người lái.

Theo ông Sơn, cần trao cơ hội cho doanh nghiệp công nghệ và startup Việt Nam, từ thiết kế, quản lý công trường, BIM đến quản lý cơ sở vật chất, vận hành và bảo trì. Hướng tới việc doanh nghiệp trong nước có thể phát triển giải pháp phù hợp với nhu cầu nội địa.

Bà Đoàn Thị Hà cho rằng quá trình chuyển đổi đòi hỏi sự phối hợp giữa chính phủ, nhà đầu tư và doanh nghiệp công nghệ. Khu vực công có vai trò định hướng và tạo điều kiện thu hút nguồn lực, trong khi doanh nghiệp đóng góp vốn, công nghệ và kinh nghiệm triển khai. Việc kết hợp quản lý năng lượng, tự động hóa và số hóa cũng có thể nâng cao hiệu quả khai thác hạ tầng.

Ông Laurent nhấn mạnh tiềm năng hợp tác trong nghiên cứu và phát triển, đặc biệt ở các lĩnh vực AI và an ninh mạng, thông qua sự tham gia của doanh nghiệp, trường đại học và các phòng nghiên cứu.

Những trao đổi tại France-Vietnam Forward 2026 cho thấy hiệu quả hợp tác Việt Nam – Pháp hiện nay không chỉ nằm ở quy mô đầu tư hay số lượng công nghệ được chuyển giao. Điều quan trọng là Việt Nam cần xây dựng năng lực trong nước để đưa công nghệ vào giải quyết các bài toán thực tế, cũng như bảo đảm an toàn vận hành và khai thác hạ tầng hiệu quả trong dài hạn.