Phân bón giả, kém chất lượng không chỉ gây thiệt hại cho người nông dân, mà còn làm méo mó môi trường cạnh tranh, ảnh hưởng uy tín doanh nghiệp chân chính. Tăng cường kiểm soát từ sản xuất đến lưu thông, phối hợp giữa cơ quan quản lý, lực lượng chức năng, hiệp hội và doanh nghiệp là yêu cầu cấp thiết để làm sạch thị trường...

Những năm qua, nhiều doanh nghiệp phân bón đã đầu tư đổi mới công nghệ, nâng cao năng lực sản xuất, cải tiến chất lượng và phát triển các dòng phân bón chuyên dùng, hữu cơ, sinh học, thân thiện với môi trường. Tuy nhiên, tình trạng phân bón giả, kém chất lượng vẫn tồn tại với phương thức, thủ đoạn ngày càng tinh vi, gây khó khăn cho công tác phát hiện, kiểm tra và xử lý.

Tại hội thảo “Phân bón giả - Nhận diện, ngăn chặn và xử lý” diễn ra ngày 16/10/2026 tại Hà Nội do Hiệp hội Phân bón Việt Nam tổ chức, nhiều ý kiến của doanh nghiệp tham dự đều thừa nhận một thực tế là phân bón giả không chỉ xuất hiện tại những cơ sở sản xuất nhỏ lẻ, mà còn có thể được tổ chức với quy mô lớn, sử dụng bao bì, thương hiệu của doanh nghiệp khác và đưa hàng hóa vào nhiều kênh phân phối.

HÀNG GIẢ LEN LỎI VÀO NHIỀU KÊNH TIÊU THỤ

Dẫn chứng cụ thể cho vấn nạn này, ông Tạ Quang Hậu, Phòng Nghiệp vụ Quản lý thị trường, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), cho biết vào tháng 2/2026 tại Cần Thơ, lực lượng Công an triệt phá một nhóm sản xuất, buôn bán phân bón giả, thu giữ 4.598 kg phân bón dạng rắn, 1.335 lít phân bón dạng lỏng cùng nguyên liệu, bao bì, máy móc, thiết bị. Các đối tượng có dấu hiệu lợi dụng thông tin trên nhãn hàng hóa, mã số phân bón và tên thương mại của doanh nghiệp khác.

Tại Bắc Ninh, tháng 7/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh khởi tố vụ án, khởi tố bị can và bắt tạm giam Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Cổ phần Sản xuất phân bón Hà Bắc để điều tra hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả là phân bón. Cơ quan chức năng thu giữ 65 tấn phân bón giả cùng máy móc, nguyên liệu và tài liệu liên quan.

Một vụ án tại Đắk Lắk cho thấy quy mô gian lận có thể lên tới hàng chục nghìn tấn. Trong giai đoạn 2025-2026, một đường dây đã đưa ra thị trường hơn 24.200 tấn phân bón mang nhãn xuất xứ Bỉ, tổng giá trị trên 159 tỷ đồng; số tiền thu lợi bất chính được thông tin là hơn 60 tỷ đồng. Lực lượng chức năng thu giữ gần 627 tấn phân bón giả và hơn 957 tấn nguyên liệu, phân bón phục vụ pha trộn, đóng gói.

Trong 10 tháng năm 2026, lực lượng quản lý thị trường đã kiểm tra, xử lý 105 vụ việc vi phạm liên quan đến phân bón; trong đó 4 vụ được chuyển sang cơ quan điều tra. Các hành vi vi phạm chủ yếu gồm kinh doanh hàng hóa không rõ nguồn gốc xuất xứ, hàng nhập lậu, hàng giả mạo nhãn hiệu, xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu và vi phạm quy định về ghi nhãn hàng hóa". 

Ông Tạ Quang Hậu,  Phòng Nghiệp vụ Quản lý thị trường, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công thương.

Phân tích về thủ đoạn làm phân bón giả, ông Vương Trường Nam, Phó Chánh Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia, cho biết một số đối tượng thu mua phân đạm urê phẩm cấp thấp, hàng lỗi hoặc hóa chất công nghiệp có hàm lượng dinh dưỡng thấp để làm nguyên liệu nền. Sau đó, các đối tượng trộn phân đạm thật với muối công nghiệp, bột đá, đất sét, cát hoặc những chất có hình dáng, màu sắc tương đồng nhưng không có giá trị dinh dưỡng cho cây trồng.

Một thủ đoạn khác là thu gom vỏ bao bì cũ của những thương hiệu phân bón uy tín, đóng phân bón giả hoặc kém chất lượng vào bên trong rồi may miệng bao lại như mới. Các đối tượng cũng đặt in bao bì có thiết kế, màu sắc, logo và thông tin chỉ dẫn gần giống hàng thật, khiến người tiêu dùng khó phân biệt bằng mắt thường.

Ở khâu lưu thông, hàng hóa có thể được chia nhỏ qua nhiều tầng đại lý, vận chuyển vào ban đêm hoặc thông qua doanh nghiệp trung gian để che giấu nguồn gốc, hợp thức hóa chứng từ. Một số cơ sở còn bán trực tiếp tại các thôn, xã thông qua chương trình “hội thảo chuyển giao kỹ thuật”, “tri ân nông dân”, tặng quà rồi gom đơn bán hàng.

KIỂM NGHIỆM LÀ KHÂU THEN CHỐT XÁC ĐỊNH CHẤT LƯỢNG

Phát biểu khai mạc, TS Nguyễn Trí Ngọc, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Phân bón Việt Nam, cho biết phân bón là vật tư đầu vào thiết yếu, tác động trực tiếp đến năng suất, chất lượng cây trồng và hiệu quả kinh tế của hàng triệu hộ nông dân. Tuy nhiên, tình trạng phân bón giả, kém chất lượng vẫn tồn tại với phương thức, thủ đoạn ngày càng tinh vi. 

Từ góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Văn Luyện, Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Hóa chất Việt Nam, nhấn mạnh phân bón giả làm méo mó môi trường cạnh tranh, thu hẹp thị phần của doanh nghiệp chân chính và buộc các doanh nghiệp phải tăng chi phí bảo vệ thương hiệu.

Trong khi đó, các cơ sở sản xuất phân bón giả không phải gánh chịu chi phí nguyên liệu đạt chuẩn, kiểm nghiệm và các nghĩa vụ thuế như doanh nghiệp tuân thủ pháp luật. Vì vậy, sản phẩm giả thường được bán với giá thấp hơn, kèm mức chiết khấu cao cho đại lý, tạo ra sự cạnh tranh không lành mạnh. Hệ quả là doanh nghiệp chân chính bị ảnh hưởng sản lượng tiêu thụ, doanh thu và thị phần. Đồng thời, doanh nghiệp phải tăng đầu tư công nghệ chống giả, truy xuất nguồn gốc và cải tiến bao bì để bảo vệ sản phẩm.

Bổ sung thêm, ông Phan Văn Tâm, Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền, cho biết phân bón giả còn ảnh hưởng đến động lực nghiên cứu, phát triển sản phẩm mới.

Doanh nghiệp chân chính phải đầu tư công nghệ, nghiên cứu khoa học, khảo nghiệm nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng phân bón và bảo vệ sức khỏe đất. Trong khi đó, những cơ sở làm giả, làm nhái có thể sao chép sản phẩm hoặc công bố tính năng tương tự mà không phải đầu tư nghiên cứu tương xứng".

Ông Phan Văn Tâm  Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền.

Thiệt hại đối với người nông dân cũng không chỉ dừng lại ở giá trị bao phân bón. Sử dụng phân bón giả, kém chất lượng có thể khiến cây trồng sinh trưởng kém, giảm năng suất, chất lượng nông sản, thậm chí gây thiệt hại cả vụ mùa. Người nông dân còn có nguy cơ mất niềm tin vào thị trường, e ngại lựa chọn những thương hiệu nổi tiếng vì lo mua phải sản phẩm giả mạo.

Trước thực trạng trên, các đại biểu đề nghị hoàn thiện cơ chế quản lý, tăng cường kiểm tra, xử lý vi phạm và nâng cao hiệu quả phối hợp giữa cơ quan quản lý, lực lượng chức năng, hiệp hội và doanh nghiệp. Ông Nguyễn Văn Luyện kiến nghị rà soát, hoàn thiện quy định pháp luật về quản lý lưu hành phân bón; nghiên cứu nâng mức xử phạt đối với hành vi sản xuất, kinh doanh phân bón giả, kém chất lượng, bảo đảm tương xứng với tính chất, mức độ và hậu quả gây ra.

Đồng thời, cần tăng cường hậu kiểm đột xuất tại các cơ sở có dấu hiệu vi phạm, kiểm soát hoạt động kinh doanh trên thương mại điện tử và mạng xã hội. Nhiều đại biểu đề nghị rà soát quy định về thẩm quyền, chế tài xử phạt, kiểm tra chất lượng và lấy mẫu thử nghiệm; xây dựng cơ sở dữ liệu về phân bón, vật tư nông nghiệp phục vụ chia sẻ thông tin, giám sát và xử lý vi phạm.