Từ trên cầu Trường Hà nối đôi bờ phá Tam Giang, khung cảnh đầm phá mở ra hiền hòa, mênh mang nước biếc. Nhìn xuống đầm, những hàng cọc đáy giăng trên mặt nước thẳng tắp, còn phía Tây, đỉnh Bạch Mã mây trắng phủ mờ. Con phá lớn nhất Đông Nam Á này là nơi hợp lưu của ba dòng sông Ô Lâu, Hương và Bồ trước khi đổ ra biển Thuận An.
Đi qua cầu Trường Hà, thấy ngay phố xá mọc lên san sát ở ngã tư Vinh Thanh và hai bên quốc lộ 49B. Nhưng chỉ cần đi sâu vào dải đất mỏng bên phá, một thế giới khác hiện ra: triền miên cát trắng, cát xô trước thềm nhà, cát bay qua mái ngư phủ bạc màu nắng muối. Cát phủ lên cả bông xương rồng héo rũ cuối chiều, mang theo mùi hoang dại đặc quánh tinh dầu của những loài cỏ bụi.
Ký ức chiến tranh và cuộc mưu sinh khắc nghiệt vẫn nằm trong từng đụn cát, từng rặng phi lao và trong câu chuyện trầm ngâm của những người cao niên nơi đây. Trong câu chuyện với chúng tôi, ông Nguyễn Văn Khôi, sinh năm 1945, ở xã Phú Vinh (trước 1/7/2025 là xã Vinh An), nhớ lại quãng đời cơ cực thời Mỹ - Ngụy. Trước năm 1954, một người anh của ông tập kết ra Bắc, ông còn nhỏ nên ở nhà sống cùng mẹ. Đến tuổi trưởng thành, ông bị bắt đi lính Việt Nam Cộng hòa vào năm 1962. Mang súng ra chiến trường, ông luôn lo sợ có ngày bắn vào người thân của mình ở bên kia chiến tuyến.
“Ngày ấy, tôi luôn canh cánh nỗi lo biết đâu một ngày bắn vào anh ruột của mình là bộ đội Cụ Hồ. Vì vậy, tôi tự bắn vào tay mình để xin giải ngũ. Tôi suýt bị quân đội Việt Nam Cộng hòa xử tội phản ngũ. May mắn, bố vợ là chủ hiệu vàng Kiếm nổi tiếng ở Huế, đã phải bỏ ra khoản lớn để lo liệu, cứu tôi khỏi án tử”, ông Khôi kể và giơ bàn tay có ngón cái bị cụt lên cho tôi xem.
Ông Khôi vẫn nhớ như in những năm tháng đạn bom: do thưa dân, vùng đầm phá được đánh dấu là tuyến phòng bị, cũng là nơi quân miền Bắc nằm vùng. Vì vậy, cây phi lao bị đốn trụi để mở tầm nhìn, trực thăng quần thảo trên những rặng xanh. “Chiều nào cũng có xe cam nhông chở đầy xác lính chạy qua làng. Nhà nào có người đi lính phía bên kia là chúng đốt nhà, bắt người”, ông kể, ánh mắt dõi về đường chân trời tím sẫm. Bao kiếp người ngã xuống, dân làng chôn cất vào những nấm mồ vô chủ trên trảng cát. Mỗi khi gần Tết, ông cùng người làng thường chạp mộ âm linh, truyền thống gìn giữ qua nhiều đời để tưởng nhớ những người khuất mặt không nơi nương tựa.
Từ khi đất nước thống nhất, sự bình yên đã trở lại với vùng phá Tam Giang nhưng cái nghèo vẫn đeo đẳng suốt nhiều thập kỷ. Ông Khôi nhớ lại, khu vực cồn phá xưa kia thưa vắng dân cư, bốn bề chỉ toàn cát trắng, nhà này cách nhà kia cả trăm mét. Thời ấy, diện tích đất phụ thuộc vào công sức khai hoang; nhờ vậy mà khuôn viên gia đình ông hiện vẫn rộng gần 2 ha, chưa kể 1 ha đã chia cho người con trai.
Do đặc thù thổ nhưỡng đất cát, người dân chỉ trồng được phi lao chắn gió chứ không thể canh tác lúa hay cây lương thực, gạo ăn phải mua từ nơi khác. Rau xanh chủ yếu là các loại dân dã như dấp cá, rau ngổ, rau khoai, sống nhờ nguồn nước mưa tích trữ trong ao. Vào mùa khô, ao cạn nước khiến việc trồng rau cũng ngưng trệ. Hoạt động chăn nuôi cũng đầy khó khăn, chỉ duy trì được trâu, bò, dê nhờ nguồn cỏ tự nhiên; trong khi gà và lợn gần như không nuôi nổi vì người còn thiếu ăn, lấy đâu thức ăn cho gia súc.
Trước khi có cầu Trường Hà, muốn vào đất liền phải đi đò, nên người dân quanh năm chỉ luẩn quẩn quanh vùng phá, gần như không ra bên ngoài. Mãi đến năm 2003, khi cầu hoàn thành, hàng hóa mới được trao đổi dễ dàng hơn, người ngoài mới tìm đến mua đất xây nhà. Từ đó, dải đất bên phá dần hình thành phố xá, đặc biệt là khu vực ngã tư ngay chân cầu.
Hai mươi năm nay, ông Khôi trồng phi lao và cây keo, cứ 5 năm thì thu hoạch bán dăm gỗ. Chỉ vào những hàng cây keo vừa mới trồng, cây chỉ cao chừng gang tay, ông Khôi nói: “Tôi năm nay 81 tuổi rồi, không muốn bán dăm gỗ nữa. Vườn keo mới trồng này, tôi dặn con cháu không thu hoạch sớm, mà để 20-30 năm cho chúng lên xanh thành rừng cây gỗ lớn”.
Từ khi giao thông thuận tiện, nhiều người đã phát triển trồng trọt, chăn nuôi. Sang nhà anh Liễm là con trai của ông Khôi, gặp lúc gia đình đang xuất lứa lợn 20 con. Anh Liễm cho hay bình quân mỗi năm nuôi 3 lứa lợn, xuất bán lợi nhuận khoảng 50-80 triệu đồng. Anh Liễm còn cải tạo vườn, đem đất từ nơi khác về đổ lên nền cát, đầu tư nhà lưới chắn gió cát để trồng rau. Nhờ chăn nuôi trồng trọt, vợ chồng anh Liễm xây được ngôi nhà mái bằng rộng rãi khang trang.
Ở Phá Tam Giang, nhiều người dân từ xưa đã bám đầm phá bằng nghề chài lưới, đặt đáy. Những năm gần đây, nghề nuôi cá lồng, cá bè phát triển mạnh, chủ yếu các loài cá nước lợ như cá trắm cỏ, cá nâu, cá dầy, cá đối, cá dìa. Mô hình “gần tự nhiên”, tận dụng rong rêu và nguồn thức ăn sẵn có của đầm phá giúp người dân giảm chi phí và ổn định sinh kế.
Đáng chú ý nhất, cá dìa là loài cá đặc hữu của vùng đầm phá Tam Giang, có giá trị kinh tế cao. Tùy thời điểm, giá cá dìa dao động từ 130.000–200.000 đồng/kg. Theo số liệu địa phương, diện tích nuôi trồng thủy sản toàn vùng phá Tam Giang hiện đạt 4.925 ha, gồm 85,5 ha nuôi chuyên tôm, 113 ha nuôi chuyên cá, 3.336 ha nuôi xen ghép, 1.388 ha nuôi chắn sáo và 8.482 lồng nuôi cá lồng. Trong đó, Phú Vang dẫn đầu với 2.778,5 ha, tiếp đến là Phú Lộc với 1.037 ha.
Hệ thống đầm phá Tam Giang - Cầu Hai, rộng tới 22.000 ha và được xem là lớn nhất Đông Nam Á, sở hữu cảnh quan cùng giá trị sinh thái đặc sắc. Nơi đây có nhiều bãi biển đẹp, là tài nguyên cho phát triển du lịch. Bãi biển Thuận An nằm ở nơi sông Hương đổ vào phá Tam Giang trước khi vươn ra biển Đông, từng được xếp vào cảnh đẹp thứ 10 trong “Thần kinh nhị thập cảnh”.
Nằm trên quốc lộ 49B, cách Huế khoảng 30 km, biển Vinh Thanh mang vẻ đẹp bình yên với không khí trong lành, bãi biển xanh biếc và mây trắng chan hòa. Trong khi đó, bãi biển Phú Diên khiến nhiều du khách thích thú với bãi cát rộng, nước biển trong vắt và không gian yên bình. Địa phương đã xây dựng điểm check-in lấy cảm hứng từ đời sống ngư dân với lưới chài, thúng rái…
Những năm qua, Thành phố Huế đã tập trung đầu tư và nâng cấp hạ tầng giao thông, thủy lợi, phòng chống thiên tai và bảo vệ môi trường nhằm thúc đẩy phát triển toàn vùng đầm phá. Địa phương cũng đã phê duyệt đề cương Đề án phát triển kinh tế - xã hội vùng đầm phá Tam Giang - Cầu Hai đến năm 2030, trong đó ưu tiên thủy sản, nông nghiệp sinh thái đặc thù và đưa du lịch trở thành ngành kinh tế chủ lực.
Tại đầm Chuồn ở Phú An, nhiều hộ gia đình và doanh nghiệp đã được hỗ trợ vay vốn để xây dựng nhà hàng phục vụ du khách. Khu du lịch sinh thái đầm Chuồn rộng hơn 100 ha, nổi bật với những căn nhà chồ bằng tre lồ ô giữa mặt nước, vừa là nơi sinh hoạt của ngư dân, vừa là không gian nghỉ ngơi, ngắm cảnh, thưởng thức đặc sản cho du khách. Những loại hình du lịch như ngắm bình minh, hoàng hôn; khám phá thủy hải sản, chim nước; nghiên cứu hệ sinh thái; tham quan làng nghề; tắm biển; thể thao nước; xe đạp địa hình trên cồn cát; hay tham quan di tích lịch sử… đang thu hút đông đảo khách đến, góp phần tăng thu nhập, tạo việc làm và giảm nghèo cho cộng đồng cư dân vùng đầm phá.
Theo Quyết định 955/QĐ-UBND được tỉnh Thừa Thiên Huế (nay là Thành phố Huế) phê duyệt vào năm 2023, đồ án Quy hoạch đô thị Vinh Thanh và vùng phụ cận có quy mô hơn 1.500 ha, bao gồm toàn bộ xã Vinh Thanh cũ và một phần các xã Vinh An, Vinh Xuân. Vinh Thanh được định hướng trở thành tiểu đô thị trung tâm của tiểu vùng ven biển đầm phá, sẽ phát triển theo mô hình sinh thái - cảnh quan, ưu tiên các ngành du lịch dịch vụ, nuôi trồng và khai thác thủy sản, đồng thời hình thành các tổ hợp khách sạn, khu vui chơi giải trí và hệ thống bãi tắm đạt chuẩn quốc tế.
Quy hoạch chia Vinh Thanh thành bốn vùng chức năng đặc trưng. Khu vực không gian ven phá sẽ khai thác hệ sinh thái nước lợ để phát triển các dịch vụ du lịch đặc trưng và các ngành nghề tiểu thủ công nghiệp liên quan. Khu vực đô thị hiện hữu được chỉnh trang, bổ sung hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội, hình thành thêm các khu dân cư mới. Không gian trằm nước sẽ trở thành “lõi xanh” của đô thị, gắn với định hướng phát triển du lịch sinh thái, khu ở cao cấp và nông nghiệp xanh. Trong khi đó, dải không gian ven biển được quy hoạch phát triển mạnh dịch vụ du lịch biển với hệ thống resort, khách sạn, khu giải trí và bãi tắm công cộng. Từ ngày 1/7/2025, các xã Phú Diên, Vinh Xuân, Vinh An và Vinh Thanh đã sáp nhập trở thành xã Phú Vinh, càng mở ra dư địa phát triển đô thị và kinh tế cho vùng đất này, kỳ vọng sẽ thay da đổi thịt trong tương lai.
Nội dung đầy đủ bài viết được đăng tải trên Tạp chí Kinh tế Việt Nam số 7+8/2026 phát hành ngày 16-23/02/2026. Kính mời Quý độc giả tìm đọc tại đây:
Link: https://premium.vneconomy.vn/dat-mua/an-pham/tap-chi-kinh-te-viet-nam-so-78-xuan-binh-ngo.html
