Không chỉ là một tác phẩm trang trí, “Mã đáo thành công” được xem như lời chúc cát tường, gửi gắm khát vọng hanh thông, tròn đầy. Ẩn sau bức tranh tưởng như đơn giản ấy là cả một hệ thống truyền thuyết, điển tích, quan niệm nhân sinh và triết lý Phương Đông được tích lũy qua chiều thời gian, từ trước Công nguyên cho đến tận hôm nay.
Chính những lớp nghĩa chồng xếp ấy đã giúp “Mã đáo thành công” vượt khỏi phạm vi hội họa, trở thành biểu tượng văn hóa bền bỉ trong tâm thức cộng đồng.
Thành ngữ “Mã đáo thành công” vốn có nguồn gốc từ đời sống quân sự và giao thương cổ đại. Trong xã hội Á Đông xưa, ngựa là phương tiện chủ yếu cho chiến trận, sứ bộ và thương lộ đường dài. Người ra đi thường cưỡi ngựa và sự trở về an toàn của ngựa đồng nghĩa với việc chủ nhân đã hoàn thành nhiệm vụ. Vì vậy, “mã đáo” không chỉ là “ngựa quay về”, mà là dấu hiệu của thắng lợi, của thành tựu đã đạt được sau một hành trình gian nan.
Có nhiều truyền thuyết, điển tích nói về “Mã đáo thành công”, từ thời nhà Chu bên Trung Quốc (thế kỷ XI TCN - 256 TCN), thời nhà Tần (221 - 206 TCN) đến thời nhà Nguyên (1279 - 1368); trong đó, truyền thuyết về “Mã đáo thành công” thời nhà Tây Chu là Chu Mục Vương (1027 TCN - 922 TCN) có ấn tượng khá mạnh với nhiều người.
Ở đây, người xưa lấy hình tượng tám con ngựa mà tương truyền đây là tám con ngựa đánh xa mã đưa Chu Mục Vương đi tuần thú khắp nơi. Tám con ngựa, từ sắc lông được đặt tên lần lượt là Xích Ký, Ðạo Ly, Bạch Nghĩa, Du Luân, Sơn Tử, Cừ Hoàng, Hoa Lưu và Lục Nhĩ. Chu Mục được coi là minh quân, sử dụng hiền tài làm cho nhà Chu trở nên hưng thịnh, nên tám con ngựa của nhà vua cũng trở thành một điển tích nổi tiếng.
Người xưa thường nói và chúc nhau “Kỳ Khai Đắc Thắng Mã Đáo Thành Công” (diễn nghĩa: Cờ phất làm hiệu chiến thắng, ngựa quay về báo tin thành công).
Theo nhiều giai thoại dân gian, câu chúc này thường được dùng để tiễn người lên đường ra trận hoặc đi xa làm ăn. Khi ngựa trở về, mang theo chủ nhân, cũng là lúc thành công được xác nhận. Khác với cách hiểu hiện đại thường nhấn mạnh kết quả tức thì, tư duy cổ coi trọng trọn vẹn vòng “đi - về”. Thành công chỉ thực sự có ý nghĩa khi người đi xa còn đủ đầy để trở lại.
Từ thành ngữ, hình tượng ngựa dần bước vào hội họa. Tranh “Mã đáo thành công” xuất hiện phổ biến trong không gian văn nhân Trung Hoa; sau được Việt hóa và dân gian hóa. Ban đầu, tranh thường được vẽ theo lối thủy mạc (sơn nước vẽ trên vải), chú trọng thần thái hơn chi tiết. Về sau, khi đi vào đời sống dân gian, tranh được vẽ nhiều màu sắc, bố cục rõ ràng, phù hợp treo trong nhà vào dịp Tết.
Một trong những đặc điểm gây ấn tượng mạnh của tranh “Mã đáo thành công” là cảm giác chuyển động mãnh liệt. Đàn ngựa thường được vẽ đang phi nước đại, vó ngựa tung bụi, thân hình dồn về phía trước. Vậy nhưng, tổng thể bức tranh lại không tạo cảm giác hỗn loạn, mà ngược lại mang sự hài hòa, cân đối.
Theo các nhà nghiên cứu mỹ học Phương Đông, đây là biểu hiện của triết lý “động trong tĩnh”. Chuyển động mạnh mẽ của ngựa được đặt trong bố cục có chủ ý, nơi các đường nét, khoảng trống và hướng nhìn được cân nhắc kỹ lưỡng. Ngựa dù phi nhanh nhưng không rời khỏi trật tự, phản ánh quan niệm rằng mọi thành công đều cần kỷ cương, tiết chế và sự dẫn dắt.
Triết lý này cũng phản ánh quan niệm nhân sinh Á Đông: Hành động phải gắn với kiểm soát, tốc độ phải đi cùng định hướng. Thành công không đến từ sự bốc đồng, mà từ nỗ lực bền bỉ có mục tiêu rõ ràng.
Giai thoại về con ngựa quay đầu. Một chi tiết thường gây tò mò cho người xem là trong nhiều bức tranh “Mã đáo thành công” luôn có một con ngựa quay đầu ngược lại. Có người cho rằng đó là lỗi bố cục, người khác lại coi là dụng ý phong thủy. Thực tế, chi tiết này xuất phát từ nhiều lớp lý giải khác nhau.
Theo quan niệm phong thủy, đàn ngựa nếu phi thẳng ra khỏi tranh sẽ mang ý nghĩa “đi mất”, khó giữ tài lộc. Con ngựa quay đầu đóng vai trò “hồi mã”, giữ lại sinh khí và vận may. Nó tạo thành vòng tuần hoàn khép kín, đúng với tinh thần “mã đáo” - đi rồi phải về.
Về triết lý nhân sinh, con ngựa quay đầu là biểu tượng của sự tỉnh thức. Trong hành trình tiến lên, con người cần biết ngoái lại để tự soi chiếu, điều chỉnh. Thành công không chỉ là tiến về phía trước, mà còn là khả năng nhìn lại con đường đã đi qua.
Một số học giả hội họa còn cho rằng con ngựa quay đầu giúp phá thế đơn điệu, tạo điểm nhấn thị giác, đồng thời làm mềm chuyển động quá mạnh của cả đàn. Nhờ đó, bức tranh đạt được sự cân bằng giữa động và tĩnh, giữa tiến và thoái.
Tranh “Mã đáo thành công” thường vẽ tám con ngựa, con số được coi là cát tường trong văn hóa Phương Đông. Số tám gắn với âm đọc “phát” (chẳng hạn “68” là “lộc phát”, bởi từ gốc “lục bát”), biểu tượng cho phát đạt, thịnh vượng.
Trong quan niệm dân gian, tám con ngựa tượng trưng cho tám hướng, bốn phương (thành ngữ “Bốn phương tám hướng”, “Chín phương Trời, mười phương Phật”) hàm ý mở ra nhiều cơ hội.
Tuy nhiên, không phải lúc nào tranh cũng vẽ đủ tám con. Có bức vẽ sáu, thậm chí là chín hay mười con ngựa, tùy theo dụng ý của người vẽ và nhu cầu của người treo. Dù số lượng khác nhau, điểm chung vẫn là tinh thần đoàn kết, cùng hướng về mục tiêu chung. Ngựa trong tranh hiếm khi đứng lẻ loi, chúng luôn xuất hiện thành đàn, phản ánh quan niệm đề cao cộng đồng và sự đồng hành.
Tại Việt Nam, tranh “Mã đáo thành công” đặc biệt được ưa chuộng vào dịp Tết Nguyên đán. Treo tranh đầu năm không chỉ để trang trí, mà còn là một nghi thức mang một giá trị tinh thần. Bức tranh như lời nhắc nhở cho gia chủ về khát vọng vươn lên, về tinh thần khởi đầu mạnh mẽ cho chu kỳ mới.
Trong ký ức của nhiều thế hệ, việc mua tranh ngựa và trang trí trong nhà vào dịp Tết gắn liền với không khí rộn ràng của chợ Xuân. Tranh được treo ở phòng khách, phòng làm việc, nơi dễ nhìn thấy nhất, như một cách “đặt niềm tin” vào năm mới. Không ít người tin rằng nhìn thấy hình ảnh ngựa phi mỗi ngày sẽ tiếp thêm động lực, nhắc nhở bản thân phải nỗ lực không ngừng.
Điều đáng chú ý là dù xã hội hiện đại đã thay đổi sâu sắc, tranh “Mã đáo thành công” vẫn không mất đi vị trí; ngược lại, nó được tái tạo dưới nhiều hình thức mới như tranh sơn dầu, tranh khắc gỗ, tranh kim loại, thậm chí tranh kỹ thuật số. Hình thức thay đổi, nhưng tinh thần cốt lõi vẫn được giữ nguyên.
Lịch sử, cho thấy hình tượng ngựa luôn gắn với những bước chuyển lớn của xã hội. Ngựa từng là sức mạnh quân sự, là phương tiện mở mang bờ cõi, là cầu nối giao thương. Khi vai trò thực tiễn của ngựa dần nhạt đi, hình ảnh của nó được chuyển hóa thành biểu tượng tinh thần.
Trong bối cảnh hiện đại, “Mã đáo thành công” không còn đơn thuần là lời chúc làm ăn phát đạt. Nó còn là lời nhắc về hành trình dài hạn, về sự bền bỉ và khả năng “trở về” (mã đáo) sau mỗi chuyến đi xa. Giữa nhịp sống gấp gáp, hình ảnh đàn ngựa phi lại gợi ra một nhịp điệu khác: Mạnh mẽ nhưng không vội vã, quyết liệt nhưng có điểm dừng.
Có lẽ vì vậy, bức tranh cổ xưa này vẫn giữ được sức sống lâu bền. Nó không bị đóng khung trong quá khứ, mà tiếp tục đối thoại với hiện tại, phản ánh những trăn trở và khát vọng của con người hôm nay.
“Mã đáo thành công”, xét đến cùng, không chỉ nói về thành quả, mà nói về hành trình. Đó là câu chuyện của đi và về, của dấn thân và hồi cố, của khát vọng vươn xa nhưng không quên điểm tựa. Trong mỗi dịp Tết, khi con người hướng về những khởi đầu mới, bức tranh ngựa phi “Mã đáo thành công” lại âm thầm nhắc nhớ rằng “Thành công không đến từ may mắn nhất thời, mà từ sự kiên định, bền bỉ và một tinh thần không ngừng tiến bước”.
Nội dung đầy đủ bài viết được đăng tải trên Tạp chí Kinh tế Việt Nam số 7+8-2026 phát hành ngày 16-23/02/2026. Kính mời Quý độc giả tìm đọc tại đây:
Link: https://premium.vneconomy.vn/dat-mua/an-pham/tap-chi-kinh-te-viet-nam-so-78-xuan-binh-ngo.html
