Thảo luận dự án Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi), các đại biểu Quốc hội đề nghị hoàn thiện cơ chế huy động tài sản trong tình huống cấp bách, đồng thời kiểm soát chặt chẽ thẩm quyền, bảo đảm bồi thường thỏa đáng, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp.

Sáng 23/10, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, các đại biểu Quốc hội thảo luận tại tổ về dự án Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi).

Các ý kiến thống nhất về sự cần thiết sửa đổi Luật nhằm đáp ứng yêu cầu huy động nguồn lực trong những tình huống khẩn cấp, nhất là thiên tai, dịch bệnh, sự cố đe dọa tính mạng, sức khỏe người dân.

Tuy nhiên, việc mở rộng thẩm quyền phải gắn với trách nhiệm giải trình, kiểm tra, giám sát; bảo đảm quyền tài sản hợp pháp của tổ chức, cá nhân và không để người dân, doanh nghiệp chịu thiệt hại không được giải quyết thỏa đáng khi thực hiện quyết định trưng mua, trưng dụng.

PHÂN QUYỀN PHẢI GẮN VỚI KIỂM SOÁT QUYỀN LỰC VÀ TRÁCH NHIỆM GIẢI TRÌNH

Góp ý dự thảo Luật, đại biểu Nguyễn Thị Thanh (Đoàn Ninh Bình) cho rằng phân quyền cho chính quyền cấp xã trong trưng mua, trưng dụng tài sản phải đồng thời bảo đảm nguồn lực thực hiện và cơ chế kiểm soát quyền lực.

Theo đại biểu, dự thảo đã tính đến những tình huống đặc biệt khi địa bàn bị chia cắt, chính quyền cấp tỉnh và Trung ương chưa thể tiếp cận, trong khi người dân cần được cứu hộ, cứu nạn ngay. Tuy nhiên, Điều 17 và Điều 24 đang giao cho cùng một chủ thể hai thẩm quyền có hệ quả pháp lý khác nhau: trưng mua làm chuyển quyền sở hữu tài sản sang Nhà nước, còn trưng dụng là sử dụng tài sản có thời hạn.

Vì vậy, đại biểu đề nghị cân nhắc chỉ giao cấp xã quyền trưng dụng trong phạm vi chặt chẽ. Trường hợp cần giao quyền trưng mua, phải xác định rõ nhóm tài sản thiết yếu, giới hạn quy mô, giá trị và trách nhiệm báo cáo sau khi quyết định.

Đại biểu Nguyễn Thị Thanh cũng đề nghị thiết lập cơ chế cấp trên hỗ trợ, ứng kinh phí khi ngân sách cấp xã không đáp ứng yêu cầu, tránh để người có tài sản phải chờ thanh toán hoặc xảy ra tình trạng đùn đẩy trách nhiệm.

Cùng với đó, cần có cơ chế giám sát độc lập, chế độ báo cáo để cấp trên kịp thời phát hiện, đình chỉ, xử lý quyết định vượt thẩm quyền; đồng thời hỗ trợ cán bộ cấp xã về pháp lý, thẩm định giá và nghiệp vụ.

Quan tâm tính khả thi của Luật, đại biểu Lê Trọng Hòa (Đoàn Quảng Ninh) nhấn mạnh ba yêu cầu: bảo đảm quyết định nhanh tại cơ sở để bảo vệ tính mạng người dân; hạn chế chuyển quyền sở hữu bắt buộc, bảo đảm bồi thường và khôi phục khả năng sử dụng tài sản; bảo vệ cán bộ ra quyết định đúng thẩm quyền, có căn cứ, gắn với trách nhiệm giải trình.

Theo đại biểu, trong tình huống cấp bách, thủ tục phải đơn giản để kịp thời huy động tài sản, song không được làm mất đi những căn cứ pháp lý cần thiết nhằm bảo vệ quyền lợi chủ sở hữu.

Đại biểu đồng tình với quy định cho phép quyết định trưng dụng bằng lời nói trong trường hợp đặc biệt, có ghi âm, ghi hình hoặc giấy xác nhận, sau đó hoàn thiện quyết định bằng văn bản.

Tuy nhiên, cần có mẫu xác nhận tối giản, ghi rõ người quyết định, tài sản được trưng dụng, tình trạng tài sản, thời điểm bàn giao và bảo đảm người có tài sản giữ một bản làm căn cứ yêu cầu hoàn trả, thanh toán, bồi thường.

Đặc biệt, khi chứng từ gốc bị mất do thiên tai, chiến tranh, dịch bệnh hoặc nguyên nhân khách quan, không nên bác bỏ yêu cầu bồi thường chỉ vì thiếu chứng từ. Cơ quan nhà nước phải chủ động xác minh để bảo đảm quyền lợi chính đáng của người có tài sản.

Đại biểu Lê Trọng Hòa cũng đề nghị phân biệt rõ trường hợp chủ sở hữu tự nguyện từ bỏ tài sản với trường hợp chưa thể nhận lại do sơ tán, mất liên lạc hoặc trở ngại khách quan; không mặc nhiên chuyển quyền sở hữu sang Nhà nước chỉ vì hết thời hạn thông báo.

Bên cạnh đó, cần phân biệt trưng mua, trưng dụng với thuê, mượn và tiếp nhận hỗ trợ tự nguyện. Việc người dân nhanh chóng bàn giao phương tiện, tài sản phục vụ cứu hộ, cứu nạn không đồng nghĩa với từ bỏ quyền được bồi thường. Trường hợp tự nguyện hiến tặng hoặc cho sử dụng không nhận bồi thường, phải có văn bản thể hiện rõ ý chí của chủ sở hữu.

BỒI THƯỜNG PHẢI SÁT THIỆT HẠI THỰC TẾ, BẢO VỆ HOẠT ĐỘNG SẢN XUẤT, KINH DOANH

Đề cập cơ chế bồi thường, đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà (Đoàn Hà Nội) đề nghị làm rõ việc bồi thường thiệt hại đối với hệ thống tài sản đồng bộ đang vận hành, cũng như xử lý hậu quả tài chính phát sinh tại doanh nghiệp có vốn nhà nước khi thực hiện quyết định trưng mua, trưng dụng.

Theo đại biểu, trưng dụng một bộ phận tài sản có thể làm gián đoạn hoạt động của cả hệ thống dù tài sản không bị hư hỏng.

Chẳng hạn, trưng dụng một phần tuyến cáp quang, máy chủ trung tâm dữ liệu hoặc trạm biến áp chuyên dùng có thể khiến doanh nghiệp mất doanh thu, phát sinh chi phí duy trì nhân lực kỹ thuật, thậm chí vi phạm hợp đồng với đối tác.

Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung cơ chế cho phép chủ sở hữu lựa chọn phương án trưng dụng toàn bộ phân đoạn hệ thống cần thiết hoặc được bồi thường, hỗ trợ chi phí khôi phục vận hành, chi phí ngừng việc của người lao động trực tiếp bị ảnh hưởng.

Đồng thời, cần làm rõ căn cứ miễn trừ trách nhiệm dân sự, trách nhiệm bồi thường do vi phạm hợp đồng với bên thứ ba nếu việc không thực hiện nghĩa vụ xuất phát từ yêu cầu chấp hành quyết định trưng mua, trưng dụng.

Đối với doanh nghiệp có vốn nhà nước, đại biểu chỉ ra việc thực hiện quyết định trưng mua, trưng dụng có thể làm giảm doanh thu, lợi nhuận, phát sinh chi phí hoặc chênh lệch âm giữa khoản thanh toán và giá trị ghi sổ kế toán của tài sản, trong khi người quản lý vẫn phải chịu trách nhiệm bảo toàn vốn nhà nước.

Do đó, đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà đề nghị quy định rõ các khoản thiệt hại khách quan được xem xét loại trừ khi đánh giá bảo toàn vốn, xếp loại doanh nghiệp, mức độ hoàn thành nhiệm vụ của người quản lý và người đại diện phần vốn nhà nước; đồng thời làm rõ cách xử lý thuế đối với chi phí phát sinh.

Cùng quan tâm đến bồi thường, đại biểu Lê Trọng Hòa đề nghị bổ sung cơ chế thanh toán định kỳ hoặc tạm ứng đối với phần thiệt hại đã xác định, đặc biệt là thiệt hại thu nhập trong thời gian trưng dụng.

Theo đại biểu, nếu người có tài sản mất nguồn thu nhưng vẫn phải duy trì cuộc sống, thực hiện các nghĩa vụ tài chính, việc chờ đến khi hoàn trả tài sản mới được thanh toán sẽ gây nhiều khó khăn.

Cần quy định thời hạn giải quyết bồi thường đối với tài sản bị mất, hư hỏng không thể khôi phục. Việc hoàn trả cũng phải bảo đảm an toàn, khả năng vận hành và khôi phục công năng để người dân, doanh nghiệp tiếp tục sử dụng.

Đại biểu cũng đề nghị quy định rõ trách nhiệm đơn vị sử dụng, người vận hành, kinh phí bảo đảm an toàn và xử lý sự cố. Việc tính tiền công, bồi thường thu nhập cần phù hợp với chủ phương tiện trực tiếp vận hành, người làm nghề tự do và lao động thời vụ.

Ở góc độ bảo vệ những người chịu tác động gián tiếp, đại biểu Nguyễn Thị Thanh đề nghị chỉ huy động phần tài sản thực sự cần thiết, đồng thời có phương án duy trì dịch vụ thiết yếu và khôi phục hoạt động sau trưng dụng.

Theo đại biểu, trưng dụng cơ sở y tế, công trình điện lực hoặc hạ tầng thông tin có thể làm gián đoạn dịch vụ phục vụ cộng đồng. Vì vậy, cần bảo đảm hoạt động ở mức an toàn, hạn chế ảnh hưởng đến người dân.

Đặc biệt, trưng dụng hạ tầng thông tin không đồng nghĩa với quyền tự do khai thác toàn bộ dữ liệu người sử dụng dịch vụ. Quy định về trưng dụng phải gắn với yêu cầu bảo vệ dữ liệu và các quyền hợp pháp liên quan.

Đại biểu cũng đề nghị hoàn thiện cơ chế thông báo, giao nhận quyết định phù hợp với điều kiện thực tế, nhất là vùng thiên tai, mất kết nối hoặc đối với người không sử dụng phương thức điện tử; bảo đảm quyền được giải thích, bồi thường, điều kiện an toàn lao động, tiền công và khả năng trở lại việc làm của người trực tiếp vận hành tài sản.

Đối với tài sản thuộc sở hữu chung của cộng đồng dân cư, cần xác định đúng người đại diện và cơ chế quản lý khoản tiền chung, tránh bỏ sót quyền lợi của các nhóm chịu tác động.

Các ý kiến tại phiên thảo luận tập trung vào yêu cầu hoàn thiện thẩm quyền, trình tự, thủ tục trưng mua, trưng dụng; trách nhiệm thanh toán, bồi thường, hoàn trả tài sản. Trong đó, xử lý nhanh tình huống cấp bách phải đi đôi với kiểm soát quyền lực, bảo đảm nguồn lực thực hiện, trách nhiệm giải trình và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp.