Trung Quốc đang huy động các doanh nghiệp có vốn nhà nước nắm giữ cổ phần lớn hơn tại các mỏ ở nước ngoài, nhằm củng cố vị thế chi phối đối với nguồn cung các kim loại thiết yếu cho xe điện, chất bán dẫn và động cơ phản lực...

Theo hãng tin CNBC, việc Trung Quốc đẩy mạnh đầu tư khai khoáng ở nước ngoài theo định hướng của chính phủ có thể giúp Bắc Kinh gia tăng ảnh hưởng đối với nguồn cung khoáng sản thiết yếu toàn cầu. Bắc Kinh cũng sẽ có tiếng nói lớn hơn trong việc quyết định bên nào được tiếp cận nguồn cung đó.

“Trung Quốc đang triển khai chiến lược khai khoáng toàn cầu do chính phủ điều phối”, bà Dan Wang, Giám đốc phụ trách Trung Quốc tại công ty tư vấn rủi ro chính trị Eurasia Group, nhận định với CNBC.

Theo bà Wang, mô hình mới sẽ thay thế cách thức từng doanh nghiệp tự ra quyết định như trước đây. Nhờ đó, Trung Quốc có thể thực hiện các khoản đầu tư khai khoáng toàn cầu với quy mô lớn hơn và đồng bộ hơn.

CHÍNH PHỦ ĐIỀU PHỐI CÁC THƯƠNG VỤ KHAI KHOÁNG

Trong hai thập kỷ qua, các doanh nghiệp Trung Quốc đã rót nhiều hàng tỷ USD vào lĩnh vực khai khoáng ở nước ngoài, chấp nhận đặt cược lớn tại những nơi các công ty khai khoáng phương Tây thường né tránh, từ Tajikistan đến Cộng hòa Dân chủ Congo. Nhu cầu mở rộng ra nước ngoài càng trở nên cấp bách khi chính phủ nhiều nước ngày càng coi khoáng sản thiết yếu là công cụ tạo đòn bẩy địa chính trị.

Vào tháng 4 năm nay, Trung Quốc thành lập một cơ quan chuyên trách giám sát hoạt động đầu tư ra nước ngoài của doanh nghiệp nhà nước. Nhiều cơ quan chính phủ, bộ ngành và ngân hàng chính sách cũng tham gia định hướng các thương vụ khai khoáng ở nước ngoài.

Đến tháng 7, Trung Quốc tiếp tục thành lập một đơn vị chuyên trách lĩnh vực khai khoáng để điều phối các thương vụ ở nước ngoài. Đơn vị này có nhiệm vụ tư vấn cho doanh nghiệp Trung Quốc về tuân thủ quy định, quản lý rủi ro và điều kiện thị trường, trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị và rào cản pháp lý ở nước ngoài ngày càng gia tăng.

Bà Wang cho rằng việc tập trung đầu mối có thể hạn chế tình trạng cạnh tranh thiếu trật tự giữa các doanh nghiệp Trung Quốc. Điều này cũng giúp họ có vị thế mạnh hơn trước các đối thủ phương Tây và những nước mới tham gia thị trường như Saudi Arabia, Ấn Độ. Tuy nhiên, bà lưu ý quy trình thẩm định, phê duyệt kéo dài hơn có thể làm gia tăng nguy cơ tham nhũng và ảnh hưởng đến tỷ suất lợi nhuận đầu tư.

Theo báo cáo mới công bố của công ty nghiên cứu Rhodium Group, trong 3 quý đầu năm nay, giá trị các thương vụ mua lại tài sản trong lĩnh vực khoáng sản ở nước ngoài của Trung Quốc đạt 8,8 tỷ USD. Dù mới tính đến hết quý 3, con số này đã vượt tổng giá trị cả năm của các năm nào kể từ 2018.

“Các thương vụ mua lại chủ yếu tập trung vào những khoáng sản mà Trung Quốc thiếu hụt trong nước”, ông Armand Meyer, nhà phân tích nghiên cứu cấp cao tại Rhodium Group, cho biết. Ông dẫn ví dụ lithium, nickel và coban trong giai đoạn ngành xe điện tăng tốc vào giữa thập niên 2010 và vàng trong những năm gần đây.

Theo dự báo của Eurasia Group, trong giai đoạn tới, đầu tư ra nước ngoài của Trung Quốc vào khâu thượng nguồn khoáng sản thiết yếu nhiều khả năng sẽ tăng khoảng gấp đôi so với giai đoạn 2021-2025, khi nước này dồn lực bảo đảm nguồn cung và trữ lượng còn thiếu hụt trong nước.

“Bắc Kinh ngầm xem 70% là ‘lằn ranh đỏ’ về mức độ phụ thuộc nhập khẩu”, bà Wang cho biết. Nói cách khác, khi một loại khoáng sản phải nhập khẩu từ 70% nhu cầu trở lên, Trung Quốc coi đó là mức rủi ro không thể chấp nhận, dù ngưỡng này không được công bố chính thức.

Ngay cả với những mặt hàng có mức phụ thuộc thấp hơn, Bắc Kinh vẫn muốn gia tăng nguồn cung. Theo bà Wang, với vàng - mặt hàng có mức phụ thuộc nhập khẩu nằm trong ngưỡng “an toàn” 50% - Chính phủ Trung Quốc vẫn tìm cách tiếp cận thêm các nguồn tài nguyên.

ĐỘC QUYỀN Ở KHÂU CHẾ BIẾN

Tuy nhiên, chiến lược mở rộng khai khoáng ở nước ngoài của Trung Quốc đang gặp ngày càng nhiều trở ngại, khi chính phủ các nước sở tại yêu cầu chế biến khoáng sản ngay trong nước. Yêu cầu này khiến doanh nghiệp Trung Quốc khó đưa quặng thô về nước để chế biến. Đây là khâu Trung Quốc đang chiếm ưu thế và đã biến thành “điểm nghẽn” then chốt của chuỗi cung ứng.

Ngày càng nhiều quốc gia giàu tài nguyên hạn chế xuất khẩu khoáng sản thô và yêu cầu đối tác nước ngoài tinh chế tại chỗ. Theo Rhodium Group, để thích ứng, những năm gần đây các doanh nghiệp Trung Quốc đã đẩy mạnh đầu tư xây dựng dự án mới và đặt cơ sở chế biến ngay gần khu mỏ, thay vì mua lại toàn bộ tài sản.

“Điều này thể hiện rõ nhất ở những nơi chính phủ sở tại yêu cầu chế biến tại chỗ”, ông Meyer nói. Ông dẫn ví dụ Indonesia, quốc gia đã cấm xuất khẩu quặng nickel. Thay vì đưa quặng về nước, các doanh nghiệp Trung Quốc đã xây dựng cơ sở luyện và tinh luyện ngay tại quốc gia Đông Nam Á này.

Riêng với đất hiếm, nhiều nước từ lâu đã đưa nguyên liệu sang Trung Quốc chế biến để tránh chi phí môi trường cao của khâu tinh chế. Nhờ đó, Bắc Kinh đã xây dựng được hệ thống cơ sở chế biến quy mô lớn trên khắp cả nước. Ngay cả Mỹ, dù sở hữu nguồn đất hiếm dồi dào, vẫn phải phụ thuộc vào Trung Quốc ở khâu tinh chế.

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), Trung Quốc hiện sản xuất khoảng 92% lượng đất hiếm tinh chế của thế giới.

Theo ông Brad Handler, Giám đốc Energy Finance Lab, phòng nghiên cứu tài chính năng lượng thuộc Viện Payne, vị thế đó cho phép Bắc Kinh hạn chế nguồn cung hoặc tung hàng ra thị trường với khối lượng lớn để tác động đến giá và gia tăng sức ảnh hưởng.

Từ năm ngoái, Trung Quốc đã hạn chế xuất khẩu 7 nguyên tố đất hiếm nhóm trung và nặng, theo đó doanh nghiệp muốn xuất khẩu phải xin giấy phép.

Nhật Bản nằm trong số các nước chịu tác động nặng nề nhất. Theo một số nguồn tin của CNBC, nước này từng chỉ còn vài tháng nữa là cạn nguồn yttrium, nguyên tố dùng trong màn hình hiển thị và chất bán dẫn. Yttrium thu được dưới dạng sản phẩm phụ trong quá trình khai thác các kim loại đất hiếm khác.

Theo dữ liệu từ Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC), lượng oxit yttrium Trung Quốc xuất khẩu sang Nhật Bản trong tháng 9 giảm mạnh xuống còn 4 tấn, so với 51 tấn cùng kỳ năm 2025.

Giá oxit yttrium bên ngoài Trung Quốc đã tăng vọt lên khoảng 1.150 USD/kg, cao gấp khoảng 179 lần mức giá hai năm trước, trong khi tại thị trường trong nước Trung Quốc chỉ vào khoảng 9 USD/kg.

Sau khi Trung Quốc hạn chế xuất khẩu đất hiếm sang Nhật Bản vào năm 2010, Tokyo đã dành 16 năm để xây dựng kho dự trữ. Tuy nhiên, kho dự trữ chưa giải quyết được gốc rễ vấn đề.

“Nguyên nhân là hiện nay gần như không nước nào có năng lực phân tách yttrium hay lutetium ngoài Trung Quốc”, Bedford cho biết.