Phát triển đường sắt tốc độ cao không chỉ là nhiệm vụ phát triển hạ tầng giao thông, mà còn là cơ hội quan trọng để hình thành và phát triển các ngành công nghiệp công nghệ cao, công nghiệp hỗ trợ, công nghiệp dịch vụ dữ liệu...

Ngày 11/11 khai mạc Tuần lễ Công nghiệp Đường sắt & Hạ tầng - Rails & Cons 2026. Sự kiện do Hội Kỹ sư xây dựng Việt Nam (VSCE) phối hợp với Camel Events tổ chức. 

Phát biểu khai mạc, Thiếu tướng Nguyễn Ngọc Cương, Giám đốc Trung tâm Dữ liệu Quốc gia, Phó Chủ tịch Hiệp hội Dữ liệu quốc gia, khẳng định việc phát triển hệ thống đường sắt hiện đại, đặc biệt là đường sắt tốc độ cao, đường sắt đô thị và các đường sắt kết nối vùng, không chỉ là nhiệm vụ phát triển hạ tầng giao thông, còn là cơ hội quan trọng để hình thành và phát triển các ngành công nghiệp công nghệ cao, công nghiệp hỗ trợ, công nghiệp dịch vụ dữ liệu và các dịch vụ tiên tiến.

Một hệ thống đường sắt hiện đại không đơn thuần được tạo nên bởi những đường ray toàn tàu, nhà ga hay công trình xây dựng, mà đằng sau đó là hệ thống sinh thái công nghệ vững vàng, bao gồm các hệ thống điều khiển tín hiệu, thông tin, liên lạc, cảm biến, giám sát vận hành và bảo đảm an toàn và ổn định của hạ tầng.

Nếu như trước đây, năng lực của một hệ thống giao thông được đánh giá chủ yếu trên quy mô hạ tầng, tốc độ vận chuyển và khả năng khai thác, thì hiện nay, yêu cầu quan trọng là khả năng thu thập, kết nối, phân tích và sử dụng dữ liệu để tối ưu hóa toàn bộ vòng đời của hệ thống, từ khâu khảo sát, thiết kế, thi công, nhiệm vụ đến vận hành, bảo trì và nâng cấp. 

Do đó, dữ liệu ngày càng trở thành yếu tố cốt lõi quyết định năng lực quản lý, vận hành và phát triển về hệ thống.

Sự phát triển mạnh mẽ của AI, IoT, công nghệ cảm biến và đám mây, và các nền tảng phân tích dữ liệu đang tạo ra những thay đổi căn bản trong ngành công nghiệp đường sắt trên thế giới.

Thông qua hệ thống cảm biến, phân tích dữ liệu, người ta có thể theo dõi trạng thái kết cấu hạ tầng, phát hiện sớm những sự bất thường, dự báo nguy cơ hư hỏng và xây dựng phương án bảo trì trước khi xảy ra các sự cố.

Quan trọng hơn, khi dữ liệu được tích lũy, chuẩn hóa, phân tích theo thời gian, có thể từng bước để hình thành những mô hình quản lý thông minh, phục vụ dự báo, tối ưu hóa và hỗ trợ ra quyết định.

Đây chính là một quá trình chuyển từ quản lý hạ tầng theo lối truyền thống sang quản trị hạ tầng dự trữ dữ liệu.

Tuy nhiên, cùng với những cơ hội rất lớn trên, theo Thiếu tướng, việc ứng dụng AI và ứng dụng dữ liệu trong lĩnh vực đường sắt cũng đặt ra những yêu cầu đặc biệt nghiêm trọng về độ tin cậy, khả năng phân tích, an ninh mạng, an ninh dữ liệu và an toàn vận hành.

Đối với hệ thống hạ tầng thiết yếu, dữ liệu không chỉ là nguồn lực kinh tế mà còn gắn trực tiếp với an ninh, an toàn và lợi ích quốc gia.

Vì vậy, phát triển công nghiệp đường sắt hiện đại phải gắn với xây dựng năng lực làm chủ công nghệ, quản trị dữ liệu và bảo đảm an ninh, an toàn ngay từ khâu thiết kế của hệ thống.

Từ góc độ phát triển kinh tế dữ liệu, Phó Chủ tịch Hiệp hội Dữ liệu quốc gia đề xuất một số định hướng.

Thứ nhất, cần phải coi dữ liệu là thành phần nền tảng của hệ thống hạ tầng đường sắt hiện đại, ngay từ quá trình quy hoạch, thiết kế và đầu tư, đến kiến trúc dữ liệu, khả năng kết nối, chia sẻ và khai thác thông tin giữa các hệ thống. 

Thứ hai, phải thúc đẩy phát triển nghiên cứu, ứng dụng AI, khoa học dữ liệu trong quản lý và vận hành đường sắt, ưu tiên những bài toán có nhu cầu thực tiễn, có khả năng kiểm chứng hiệu quả, như giám sát tình trạng hạ tầng, phát hiện bất thường, bảo trì dự báo, tối ưu vận hành và nâng cao chất lượng dịch vụ.

Các chương trình nghiên cứu phải gắn với môi trường thực tế, có sự tham gia của đơn vị quản lý, doanh nghiệp, công nghệ, trường đại học và chuyên gia.

Thứ ba, từng bước hình thành hệ sinh thái công nghiệp dữ liệu phục vụ ngành đường sắt, và cần hướng tới các sản phẩm, nền tảng dịch vụ dữ liệu do các tổ chức, doanh nghiệp và chuyên gia Việt Nam tham gia phát triển và làm chủ.

Thiếu tướng Nguyễn Ngọc Cương nhấn mạnh đây không chỉ là cơ hội ứng dụng công nghệ mà còn là cơ hội để hình thành những năng lực công nghiệp mới, tạo việc làm chất lượng và nâng cao vị thế của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi giá trị. 

Trong khi đó, theo ông Trần Đình Tùng, Chủ tịch Hội Kỹ sư Xây dựng Việt Nam (VSCE), với quy mô thị trường đường sắt sẽ đạt khoảng hơn 200 tỷ USD trong 10 năm tới, đây là cơ hội quan trọng cho ngành công nghiệp xây dựng và ngành công nghiệp đường sắt Việt Nam.

Trước sự hiện diện của cơ quan quản lý và lãnh đạo hàng chục công ty quốc tế, ông Tùng khẳng định sau tuần lễ sẽ có những hoạt động cụ thể, như tìm ra những cái bài toán ưu tiên, xây dựng nhóm công tác để tiến tới đề xuất thử nghiệm sandbox,...

Thông qua chuỗi hoạt động hội thảo, các phiên tham luận chuyên ngành và triển lãm, Rail & Cons 2026 (diễn ra từ ngày 11/11 - 13/11) tập trung trao đổi về chiến lược phát triển đường sắt tốc độ cao, giao thông công cộng (TOD); công nghệ thi công, chuyển đổi số, phát triển nguồn nhân lực và nội địa hóa công nghiệp đường sắt.

Song song với các hội thảo và các phiên luận chuyên ngành, các triển lãm tại Tuần lễ Rail and Cons 2026 giới thiệu các sản phẩm, thiết bị và giải pháp công nghệ trong lĩnh vực đường sắt, xây dựng và hạ tầng. Ngoài ra, chương trình còn có hoạt động kết nối giao thương B2B diễn ra trong ngày 13/11 nhằm tạo cơ hội để doanh nghiệp gặp gỡ đối tác, trao đổi nhu cầu, tìm kiếm cơ hội hợp tác và tham gia chuỗi cung ứng các dự án.