Năm 2026, ngân sách nhà nước bố trí 95.000 tỷ đồng cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, nhưng đến hết tháng 10, tỷ lệ giải ngân mới đạt khoảng 42,2% dự toán. Nhưng năm 2027, nguồn vốn cho lĩnh vực này dự kiến tăng lên 120.000 tỷ, điều này đặt ra áp lực rất lớn về vấn đề giải ngân…

Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ hai, ngày 12/11, dưới sự chủ trì và điều hành của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, Quốc hội tiến hành phiên chất vấn nhóm vấn đề thuộc lĩnh vực Khoa học và công nghệ.

Trả lời chất vấn các đại biểu Quốc hội (ĐBQH), Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân đã lý giải nguyên nhân dẫn đến việc giải ngân vốn cho khoa học công nghệ chậm cũng như đưa ra những giải pháp để tháo gỡ nút thắt cho việc chậm giải ngân vốn ngân sách cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo.

VÌ SAO GIẢI NGÂN CHẬM?

Đại biểu Nguyễn Hữu Toàn, Đoàn ĐBQH tỉnh Lai Châu, chất vấn trong 9 tháng đầu năm, tăng trưởng GDP của Việt Nam đạt được rất ấn tượng với con số trên 9%. Trong khi đó, giải ngân vốn khoa học công nghệ đổi mới sáng tạo chỉ ở mức khoảng 42%. Vì vậy, Đại biểu Toàn đề nghị Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết mối liên hệ giữa hai tỷ lệ đó. Mức đóng góp của khoa học công nghệ đổi mới sáng tạo trong tăng trưởng GDP và đến khi nào thì khoa học công nghệ đổi mới sáng tạo sẽ trở thành động lực tăng trưởng chính?

Trả lời chất vấn trên, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết giải pháp của Bộ Khoa học Công nghệ trong giai đoạn hiện nay chia làm hai hướng đi. Một hướng đi là tìm những lĩnh vực có thể đóng góp ngay vào sự tăng trưởng, đưa khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số vào các lĩnh vực này.

Hướng thứ hai là tìm những lĩnh vực có thể phát triển lâu dài hướng đến tự chủ, tự cường về công nghệ. Đây là hai hướng đi đang được Bộ Khoa học và Công nghệ triển khai song hành với nhau.

Theo đại biểu Nguyễn Thị Thu Dung, Đoàn ĐBQH TP.Hà Nội, thực hiện Nghị quyết 57, ngân sách đầu tư cho khoa học công nghệ đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã tăng hơn 7 lần, đạt 95.000 tỷ năm 2026 và dự kiến 120.000 tỷ năm 2027. Tuy nhiên, một số ĐBQH cũng đã chất vấn về việc giải ngân ngân sách còn thấp. Trung ương thì đạt 46,18%, địa phương đạt 38,5%, mà hai mũi nhọn là đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số giải ngân chưa tới 30%.

Với những bất cập trên, đại biểu đề nghị Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân làm rõ nút thắt lớn nhất khiến kinh phí cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số còn giải ngân chậm, dù ngân sách đã được bố trí.

Với câu hỏi trên, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân chỉ ra 4 nguyên nhân. Thứ nhất, quy mô ngân sách tăng đột biến. Trước đây, chi thường xuyên cho khoa học công nghệ khoảng 12.000 tỷ đồng, nhưng hiện nay tổng kinh phí, bao gồm chi thường xuyên và chi đầu tư cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số đã tăng gấp 7 lần.

Thứ hai là độ trễ của chính sách pháp luật. Nghị quyết 57 được ban hành tháng 12/2024, nhưng nhiều quy định cụ thể hóa đến cuối năm 2025 hoặc năm 2026 mới có hiệu lực, ảnh hưởng đến tiến độ triển khai.

Thứ ba là cách xác định nhiệm vụ khoa học công nghệ có sự thay đổi căn bản. Trước đây, nhiệm vụ chủ yếu xuất phát từ đề xuất của nhà khoa học, còn hiện nay phải bắt đầu từ bài toán thực tiễn, có sự tham gia của viện nghiên cứu, trường đại học. Cách làm này khó hơn, dù kinh phí cấp nhiều hơn.

Và nguyên nhân thứ tư, theo Bộ trưởng Quân, là năng lực tổ chức thực hiện tại một số cơ quan, đơn vị còn hạn chế, cùng tâm lý e ngại khi triển khai nhiệm vụ mới. Đây là vấn đề khó, ảnh hưởng đến tiến độ sử dụng nguồn lực khoa học công nghệ.

ÁP LỰC GIẢI NGÂN RẤT LỚN

Chất vấn về nguồn lực đầu tư cho khoa học công nghệ, đại biểu Hoàng Minh Hiếu, Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An nêu thực tế năm 2026, ngân sách nhà nước bố trí 95.000 tỷ đồng cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, nhưng đến hết tháng 10 tỷ lệ giải ngân mới đạt khoảng 42,2% dự toán trong phạm vi thống kê của Kho bạc Nhà nước.

Đại biểu Hoàng Minh Hiếu dẫn số liệu hơn 18.000 tỷ đồng chưa được phân bổ chi tiết và hơn 8.000 tỷ đồng được đề nghị hoàn trả hoặc hủy dự toán. Do đó, đại biểu đề nghị Bộ trưởng làm rõ nguyên nhân, trách nhiệm và cơ sở đề xuất tăng ngân sách lên 120.000 tỷ đồng năm 2027.

Trả lời câu hỏi của đại biểu Hoàng Minh Hiếu, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết, việc phân bổ kinh phí liên quan trách nhiệm của ba bên. Các bộ, ngành, địa phương lập dự toán, xác định nhiệm vụ và sản phẩm đầu ra; Bộ Khoa học và Công nghệ tổng hợp, thẩm định; Bộ Tài chính thực hiện phân bổ kinh phí. Việc chậm trễ có thể xảy ra ở nhiều khâu, trong đó có công tác tổng hợp dự toán của Bộ Khoa học và Công nghệ.

Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, để khắc phục bất cập trên, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ làm việc trực tiếp với các địa phương nhằm nâng cao chất lượng lập dự toán, đồng thời phát triển hệ thống lập dự toán trực tuyến và hỗ trợ thẩm định để rút ngắn thời gian phân bổ kinh phí.

“Áp lực giải ngân rất lớn khi doanh nghiệp khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo đang cần nguồn lực để triển khai các ý tưởng, sản phẩm mới. Tuy nhiên, việc đẩy nhanh tiến độ giải ngân vốn cho khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo phải đi đôi với hiệu quả sử dụng vốn”, Bộ trưởng Vũ Hải Quân khẳng định.