AI được ứng dụng để phát hiện giao dịch bất thường, truy vết dòng tiền và tăng cường bảo mật trong lĩnh vực tài chính. Tuy nhiên, công nghệ đồng thời bị tội phạm lợi dụng để tạo Deepfake, dò quét lỗ hổng và chiếm quyền kiểm soát tài khoản, đặt ra yêu cầu tăng cường kết nối dữ liệu, chủ động kiểm soát rủi ro…

Đó là những vấn đề được các chuyên gia, đại diện doanh nghiệp ngành tài chính trao đổi tại Diễn đàn An ninh Tài chính số Việt Nam 2026 với chủ đề “AI và Niềm tin số: Kiến tạo lá chắn An ninh Tài chính Việt Nam”. 

AI VỪA CÔNG CỤ PHÒNG VỆ, VỪA CÓ THỂ BỊ LỢI DỤNG ĐỂ TẤN CÔNG HỆ THỐNG 

Ông Hoàng Minh Tiến, Phó Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin, Ngân hàng Nhà nước, cho biết niềm tin của khách hàng đối với dịch vụ tài chính số trước hết đến từ khả năng bảo vệ tài sản, thông tin cá nhân và bảo đảm giao dịch an toàn. Khi xảy ra rủi ro, các tổ chức tài chính cũng cần có khả năng hỗ trợ, xử lý kịp thời.

Thời gian qua, Ngân hàng Nhà nước đã chỉ đạo các tổ chức tín dụng kết nối với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư khi mở tài khoản, đồng thời triển khai xác thực sinh trắc học đối với giao dịch giá trị lớn.

Ngành ngân hàng cũng triển khai Hệ thống thông tin hỗ trợ quản lý, giám sát và phòng ngừa rủi ro gian lận trong hoạt động thanh toán (SIMO), cho phép các ngân hàng chia sẻ thông tin về tài khoản nghi ngờ gian lận. Khi khách hàng nhập số tài khoản thụ hưởng, hệ thống có thể cảnh báo nếu tài khoản nằm trong danh sách nghi vấn.

Theo ông Tiến, AI vừa hỗ trợ ngân hàng phân tích dữ liệu, phát hiện giao dịch nghi ngờ gian lận, vừa bị các đối tượng tội phạm lợi dụng để tạo Deepfake và dò quét, tấn công hệ thống. Trước thực tế này, các tổ chức tài chính cần chuyển từ tư duy tập trung bảo vệ hệ thống sang chủ động giám sát, phát hiện sớm và xử lý rủi ro ngay từ những dấu hiệu ban đầu.

Đối với hệ thống thanh toán ngân hàng, yêu cầu bảo đảm an toàn không chỉ nằm ở khả năng phòng chống tấn công mà còn ở năng lực duy trì hoạt động liên tục. Ngay cả với hệ thống được xếp cấp độ 3, ngân hàng vẫn phải có Trung tâm dữ liệu dự phòng (DRC), bảo đảm khả năng phục hồi trong vòng 4 giờ nếu trung tâm dữ liệu chính gặp sự cố.

Ở góc độ ngân hàng thương mại, ông Đàm Thế Thái, Phó Tổng Giám đốc Ngân hàng Thương mại Cổ phần Phát triển TP. Hồ Chí Minh (HDBank), cho rằng việc chuẩn hóa dữ liệu dân cư, triển khai xác thực sinh trắc học và OTP đã góp phần tăng cường an toàn giao dịch. Tuy nhiên, các giải pháp công nghệ cần được kết hợp với quy trình giám sát và xác minh trực tiếp khách hàng.

Ông dẫn ví dụ: Khi hệ thống phát hiện giao dịch thẻ có dấu hiệu bất thường vào ban đêm, với giá trị lớn hoặc phát sinh tại địa điểm, đơn vị chấp nhận thanh toán lạ, ngân hàng có thể chủ động liên hệ khách hàng để xác minh. Chẳng hạn, một giao dịch được thực hiện tại khu vực Nam Mỹ hoặc châu Phi, chỉ vài phút sau lại xuất hiện giao dịch tại một đơn vị chấp nhận thanh toán khác thường, hệ thống sẽ đưa ra cảnh báo và yêu cầu xác thực lại.

“Dữ liệu lớn và các mô hình học máy có thể hỗ trợ nhận diện những hành vi khác biệt so với thói quen giao dịch thông thường. Tuy nhiên, trước những thủ đoạn Deepfake ngày càng tinh vi, các phương thức xác minh truyền thống như gọi điện hoặc xác thực trực tiếp cho khách hàng vẫn có vai trò cần thiết”, ông Thái nhận định.

NGƯỜI DÙNG VẪN LÀ "TUYẾN PHÒNG VỆ" ĐẦU TIÊN

Từ góc độ doanh nghiệp tài sản số, bà Sophie Vũ Trần Ái Tâm, Giám đốc Phát triển Kinh doanh OKX Global, cho biết AI được ứng dụng trong việc phát hiện giao dịch đáng ngờ và truy vết dòng tiền. Với đặc thù blockchain có thể phát sinh hàng triệu giao dịch mỗi giây, việc kiểm tra thủ công là không khả thi.

AI giúp phân tích khối lượng dữ liệu lớn, nhận diện những luồng tiền có dấu hiệu bất thường và hỗ trợ doanh nghiệp đưa ra biện pháp xử lý khi phát hiện dòng tiền đáng ngờ liên quan đến nền tảng. Bên cạnh đó, AI cũng được sử dụng để kiểm tra mã độc, phát hiện những đoạn mã bất thường trước khi triển khai sản phẩm.

“Tuy nhiên, doanh nghiệp không thể phụ thuộc hoàn toàn vào AI mà cần thiết lập nhiều lớp bảo mật, đồng thời phân quyền rõ ràng giữa các bộ phận phát triển, công nghệ thông tin và kinh doanh”, bà Tâm nhấn mạnh

Một nguy cơ đáng chú ý là tình trạng chiếm quyền kiểm soát tài khoản (Account Takeover). Người dùng có thể vô tình nhấp vào đường link giả mạo hoặc quét mã QR độc hại, khiến thiết bị và tài khoản bị kiểm soát từ xa dù điện thoại vẫn nằm trong tay chủ sở hữu.

Tại diễn đàn, TS. Đào Minh Tú, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam, cho biết chuyển đổi số trong ngành ngân hàng Việt Nam đã đạt nhiều kết quả đáng chú ý. Hiện khoảng 89% người trưởng thành có tài khoản thanh toán tại ngân hàng. Việc xác thực thông tin khách hàng được đẩy nhanh nhờ kết nối với ứng dụng VNeID, hiện có hơn 67 triệu người dùng, cùng Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư.

Giá trị thanh toán không dùng tiền mặt đã đạt mức gấp 28 lần GDP quốc gia; hệ thống hóa đơn điện tử xử lý hàng chục tỷ giao dịch thông suốt. Tại nhiều ngân hàng lớn, hơn 95% giao dịch được thực hiện hoàn toàn trên môi trường số, với tốc độ tăng trưởng hằng năm trên 34%.

Những con số này cho thấy giao dịch số đã trở thành một phần quan trọng trong hoạt động kinh tế. Tuy nhiên, quy mô giao dịch càng lớn, mức độ phụ thuộc vào công nghệ càng cao thì yêu cầu bảo vệ hệ thống càng trở nên cấp thiết.

Trong khi đó, ông Đàm Thế Thái cho rằng công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi người dùng có đủ kiến thức để nhận diện rủi ro. Đơn cử, trường hợp các website khách sạn, nhà hàng giả mạo, đưa ra mức giảm giá sâu để thu hút khách hàng. Những chiêu thức này có thể đánh vào tâm lý ham ưu đãi, khiến người dùng mất cảnh giác và cung cấp thông tin hoặc thực hiện giao dịch trên nền tảng không an toàn.

Theo ông Thái, ngay cả những người có trình độ và thu nhập cao cũng có thể trở thành nạn nhân của lừa đảo nếu thiếu sự kiểm soát khi sử dụng dịch vụ số. Do đó, bên cạnh đầu tư công nghệ và hoàn thiện quy trình bảo mật, cần phổ cập kiến thức phòng chống gian lận, lừa đảo để người dân biết cách tự bảo vệ tài khoản và tài sản.