Nằm giữa núi rừng Sơn La, Bản Bướt đang khẳng định hướng đi bền vững nhờ kết hợp nông nghiệp sinh thái và du lịch cộng đồng. Lấy sản xuất sạch làm gốc rễ và du lịch làm đòn bẩy, việc giữ rừng, bảo tồn văn hóa cùng sự bình yên bản làng chính là nền tảng vững chắc để nâng tầm giá trị nông sản và phát triển du lịch địa phương...

Từ quốc lộ 6 trên địa bàn xã Vân Hồ, do đường hẹp, chúng tôi phải đổi từ xe 29 chỗ sang xe con để vào Bản Bướt (nay thuộc Bản Hợp Thành). Tới đầu bản, ô tô phải dừng trước cây cầu suối nhỏ, đoàn đi bộ qua cầu rồi lên xe công nông vào trong bản. Hiện ra trước mắt là cánh đồng lúa nước trải rộng như một thung lũng phẳng, bốn phía được núi rừng bao bọc, chỉ có một lối ra vào. Vị thế biệt lập này góp phần giúp Bản Bướt lưu giữ hệ sinh thái đa dạng với suối cá, nhiều loài cây và chim thú.

KHÔI PHỤC SINH THÁI, ĐỒNG RỪNG MỞ LỐI ĐI RIÊNG

Từ năm 2021, người dân bản Bướt đã bắt đầu hành trình chuyển đổi từ sản xuất nông nghiệp truyền thống sang nông nghiệp hữu cơ. Ông Hà Văn Nguy, Giám đốc Hợp tác xã Đồng Rừng, cho biết quá trình chuyển đổi được triển khai thông qua dự án GREAT do Australia tài trợ. Ban đầu, người dân áp dụng trên cây lúa và đậu tương, sau đó mở rộng sang đậu đen, lạc đỏ, lạc địa phương cùng nhiều loại rau màu khác.

Hợp tác xã Đồng Rừng được thành lập đầu năm 2021, cùng thời điểm bà con bắt đầu sản xuất hữu cơ. Ông Nguy cho biết hai năm đầu là giai đoạn gian nan nhất. Do chưa chủ động được nguồn vật tư, người dân phải tốn chi phí mua phân bón hữu cơ từ bên ngoài. Cùng lúc đó, sâu bệnh bùng phát khiến năng suất sụt giảm mạnh, mỗi thửa ruộng 300 m2 từ mức 6–7 tạ lúa chỉ còn thu được 3-4 tạ, khiến nhiều hộ từng có ý định từ bỏ mô hình.

Tuy nhiên, sau nhiều đợt tập huấn, bà con đã dần làm chủ kỹ thuật, biết tận dụng rơm rạ và phân chuồng để tự ủ phân hữu cơ. Kiên trì vượt qua giai đoạn thử thách, đến năm 2024, vùng sản xuất của hợp tác xã đã chính thức được chứng nhận đạt tiêu chuẩn PGS (Hệ thống Đảm bảo Cùng tham gia).

Một trong những kết quả đáng chú ý là việc khôi phục các giống lúa bản địa như khẩu râu, nếp tan, nếp tím. Dù năng suất hữu cơ giảm gần một nửa so với trước đây nhưng giá bán lại cao hơn khoảng ba lần. Riêng giống lúa khẩu râu luôn được tiêu thụ ổn định, sản xuất đến đâu tiêu thụ hết đến đó. Doanh nghiệp cung cấp giống, vật tư, hỗ trợ kỹ thuật và bao tiêu toàn bộ sản phẩm sau thu hoạch, góp phần giúp người dân yên tâm sản xuất". 

Ông Hà Văn Nguy, Giám đốc Hợp tác xã Đồng Rừng.

Sự thay đổi trong phương thức canh tác cũng mang lại tác động tích cực đối với môi trường. Trước đây, việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hóa học cùng tình trạng vứt bỏ bao bì, rửa bình phun xuống suối từng ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ sinh thái thủy sinh. Khi chuyển sang sản xuất hữu cơ, chất lượng nguồn nước được cải thiện, các loài tôm, cua, ốc, cá suối dần phục hồi.

Tiêu biểu là suối cá bản Bướt, nơi được cộng đồng bảo vệ từ năm 2014 thông qua hương ước nghiêm cấm các hình thức khai thác tận diệt. Nhờ đó, nhiều loài cá bản địa như Pa Mốn, Pa Trạt duy trì được quần thể tự nhiên và sinh sôi trở lại. Việc bảo tồn suối cá không chỉ nhằm gìn giữ đa dạng sinh học mà còn góp phần trở thành địa điểm tham quan hấp dẫn du khách.

Từ nền tảng nông nghiệp hữu cơ và tài nguyên thiên nhiên được bảo tồn, người dân bản Bướt từng bước phát triển du lịch cộng đồng. Du khách đến đây có thể trải nghiệm sản xuất nông nghiệp, tham quan đồng ruộng, khám phá rừng, tìm hiểu cây dược liệu và đời sống văn hóa của đồng bào dân tộc Thái.

SINH KẾ MỚI CHO NGƯỜI DÂN BẢN BƯỚT

Ông Vì Văn Phúc, Trưởng bản Hợp Thành xã Vân Hồ, cho biết trước tháng 7/2025, Bản Bướt là một bản của xã Chiềng Yên với 58 hộ với 253 nhân khẩu, chủ yếu là đồng bào dân tộc Thái. Trước đây, cuộc sống của người dân còn nhiều khó khăn, năm 2019, bản được đầu tư xây dựng tuyến đường bê tông từ quốc lộ 6 qua bản đến trung tâm xã dài hơn 12 km; lắp đặt hệ thống điện lưới quốc gia cho các hộ dân; hỗ trợ vốn, giống, hướng dẫn người dân xây dựng các mô hình kinh tế hiệu quả, nâng cao thu nhập. Nhờ vậy, đời sống của người dân từng bước ổn định, khác trước nhiều lắm.

Sự kết hợp giữa nông nghiệp sinh thái, bảo tồn văn hóa và cảnh quan tự nhiên đã tạo tiền đề phát triển du lịch cộng đồng. Du khách đến Bản Bướt không chỉ thưởng ngoạn không gian yên bình mà còn được trải nghiệm tập quán canh tác truyền thống của người Thái.

Từ tháng 7/2025, Bản Bướt sáp nhập với Bản Cò Bá (cùng thuộc xã ChiềngYên cũ) thành bản Hợp Thành thuộc xã Vân Hồ. Sau khi sáp nhập, bản Hợp Thành có 163 hộ với 618 nhân khẩu, chủ yếu là đồng bào dân tộc Thái.

Dù kinh tế vẫn dựa vào nông nghiệp với sản lượng cây trồng ước đạt trên 130 tấn/năm, nhưng phương thức canh tác của bà con đã thay đổi đáng kể. Hiện nay, khoảng 80% hộ dân trong bản không còn sử dụng hóa chất nông nghiệp. Thay vào đó, người dân họp bàn thống nhất lịch thời vụ, ưu tiên phân chuồng và phân hữu cơ để bảo vệ nguồn nước và đất đai.

Hiện bản có 3 hộ làm du lịch cộng đồng với các homestay đều là nhà sàn truyền thống của người Thái. Đoàn nhà báo chúng tôi trải nghiệm một đêm tại Homestay Vân Hồ Agritage, trong tình trạng không có sóng wifi, tất cả sóng điện thoại và 3G đều “câm bặt”, cơ hồ như tách biệt hẳn với thế giới bên ngoài. Tuy nhiên, bù lại cảnh quan của homestay này tuyệt đẹp trên một quả đồi cây cối dày đặc và xanh mướt. Homestay Vân Hồ Agritage với diện tích hơn 1 ha, sở hữu nhà sàn cộng đồng 80m² phục vụ tới 30 khách/ngày. Trung bình mỗi tháng, homestay này thu về khoảng 30 triệu đồng lợi nhuận và tạo việc làm ổn định cho 10 lao động địa phương với mức thu nhập 5 triệu đồng/tháng.

“Việc phát triển du lịch đã góp phần thay đổi diện mạo bản Bướt, nâng cao thu nhập cho người dân và quan trọng hơn là tạo động lực để cộng đồng cùng bảo vệ rừng, nguồn nước, suối cá và hệ sinh thái tự nhiên. Đây cũng là nền tảng để địa phương phát triển mô hình du lịch sinh thái gắn với nông nghiệp hữu cơ theo hướng bền vững”, ông Phúc hồ hởi chia sẻ.

HỒI SINH ĐẤT CẰN NƠI LÀNG DI SẢN BẢN BƯỚT

Được thành lập từ năm 2011 bởi chị Đinh Thị Huyền, Trung tâm Hợp tác Phát triển Tây Bắc (TABA) đã đồng hành cùng cộng đồng vùng cao nhằm thúc đẩy sinh kế bền vững. Năm 2017, chị Huyền thành lập thêm doanh nghiệp xã hội Agritage. Bước ngoặt đến vào năm 2019, với sự tài trợ từ dự án GREAT của Đại sứ quán Australia, TABA và Agritage bắt đầu xây dựng mô hình “làng nông nghiệp di sản” tại Bản Bướt.

Chị Huyền cho hay mô hình phát triển dựa trên các giá trị cốt lõi: sinh kế bền vững, đa dạng sinh học, bảo tồn tri thức bản địa, tăng cường liên kết cộng đồng và gìn giữ văn hóa địa phương. Trong hai năm đầu, dự án tập trung phục hồi giống lúa tẻ râu (khẩu râu) truyền thống của đồng bào Thái vốn có nguy cơ mai một. Việc gây dựng lại vùng nguyên liệu và phát huy kinh nghiệm canh tác bản địa đã tạo nền móng vững chắc cho hướng phát triển nông nghiệp sinh thái gắn liền với bảo tồn văn hóa.

"Canh tác hữu cơ giữa những triền đồi dốc đứng, đất đai xói mòn và bạc màu từng là bài toán tưởng chừng không có lời giải. Thế nhưng, sau hai năm kiên trì phủ xanh hơn 1.000 cây trồng và đa dạng hóa tầng tán, tầng đất cằn cỗi đã phục hồi dinh dưỡng, đánh dấu bằng sự trở lại của loài giun đất". 

Bà Phạm Thị Kiều Oanh Giám đốc RUECO

Song song đó, doanh nghiệp xã hội Agritage cùng Công ty Cổ phần Sinh thái Ruộng Rươi (RUECO) và người dân địa phương đã hợp lực cải tạo đất.

Bà Phạm Thị Kiều Oanh, Giám đốc RUECO, đã rời Hải Phòng ngược ngàn lên Vân Hồ liên kết bao tiêu nông sản cho bà con Bản Bướt vẫn nhớ như in những ngày đầu đặt chân đến đây vào năm 2019. Khi ấy, bản làng còn biệt lập trong gian khó, chưa có điện lưới quốc gia.

Nhìn ngắm màu xanh trù phú hôm nay, chị Oanh chia sẻ: “Vượt qua những nhọc nhằn thuở ban đầu, Bản Bướt giờ đây đã thực sự vươn mình. Sự ra đời của Hợp tác xã Đồng Rừng cùng các tổ sản xuất và làm du lịch chuyên trách đang mở ra tương lai phát triển bền vững cho cộng đồng vùng cao”.