Đề xuất đưa Canada trở thành “thành viên liên kết” đầu tiên cho thấy nước này và EU đang xích lại gần nhau khi quan hệ với Mỹ ngày càng căng thẳng...

Ngày thứ Tư (16/9), Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen đề xuất mở đường để Canada trở thành “thành viên liên kết” đầu tiên của EU. Đề xuất được đưa ra trong bài phát biểu Thông điệp Liên minh hàng năm tại Nghị viện châu Âu ở Strasbourg, Pháp, với sự tham dự của Thủ tướng Canada Mark Carney.

Các nghị sĩ châu Âu đã đứng dậy vỗ tay sau khi bà von der Leyen đưa ra đề xuất trên. Chủ tịch EC sau đó tiến đến ôm ông Carney.

THÀNH VIÊN LIÊN KẾT ĐẦU TIÊN

“Trong thế giới mới này, chúng ta phải khẩn trương định hình lại quan hệ đối tác và xây dựng các liên minh toàn cầu nhằm tăng khả năng chống chịu cũng như bảo vệ nền dân chủ. Tôi muốn cùng Canada mở ra cánh cửa để nước này trở thành thành viên liên kết đầu tiên của EU”, bà von der Leyen phát biểu.

Tuy nhiên, bà chưa nêu rõ quy chế thành viên liên kết sẽ bao gồm những quyền lợi và nghĩa vụ gì.

Văn phòng Thủ tướng Canada sau đó cho biết ông Carney hoan nghênh đề xuất xây dựng “một liên minh mạnh mẽ và tham vọng hơn nhiều” với EU. Phía Canada cho rằng hai bên cần hợp tác sâu rộng trong các lĩnh vực chiến lược để tăng cường khả năng tự chủ. Tuy nhiên, ông Carney cũng không trực tiếp đề cập quy chế thành viên liên kết.

Đề xuất được đưa ra khi cả EU và Canada đều đối mặt với sức ép thương mại từ chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump, cùng sự cạnh tranh ngày càng lớn từ Trung Quốc. EU còn phải ứng phó với cuộc xung đột Nga - Ukraine ngay sát biên giới.

Theo hãng tin Bloomberg, Canada đang tìm cách mở rộng quan hệ với các đối tác khác sau khi đàm phán thương mại với Mỹ đổ vỡ vào tháng 8. Sau đó, Mỹ sau đó áp thuế quan 50% đối với khoảng 20 tỷ USD hàng hóa nhập khẩu từ Canada. Ottawa đáp trả bằng thuế quan đối với lượng hàng hóa Mỹ có giá trị tương đương.

Trong bối cảnh căng thẳng quan hệ với Washington leo thang, ông Carney cam kết tăng gấp đôi kim ngạch thương mại của Canada với các thị trường ngoài Mỹ trong thập niên tới. Trước đó, ông cho rằng trật tự quốc tế dựa trên luật lệ trên thực tế đã không còn tồn tại, đồng thời kêu gọi các cường quốc tầm trung hợp tác để đối phó với sức ép từ những nền kinh tế lớn.

Trong khi đó, Tổng thống Trump cảnh báo Mỹ có thể tăng mạnh thuế quan hoặc hạn chế thương mại với EU nếu đề xuất đưa Canada trở thành thành viên liên kết của khối được thực hiện. Ông cho rằng động thái này "hành động thù địch" nhằm chống lại Washington.

MỞ RỘNG HỢP TÁC KINH TẾ VÀ QUỐC PHÒNG

Bà von der Leyen cho rằng EU và Canada có chung quan điểm về nhiều vấn đề, từ trí tuệ nhân tạo (AI), biến đổi khí hậu và Bắc Cực đến địa chính trị. Hai bên cũng đã phối hợp trong hỗ trợ Ukraine, quốc phòng, nguyên liệu thô và chuỗi cung ứng.

Theo Chủ tịch EC, EU và Canada sẽ hợp tác về sản xuất thông minh, xây dựng một liên minh công nghệ, liên kết ngành công nghiệp quốc phòng và đưa Bắc Cực trở thành một dự án chung trọng điểm.

Văn phòng Thủ tướng Canada cho biết các lĩnh vực hợp tác còn bao gồm khoáng sản quan trọng, AI và năng lực điện toán, an ninh năng lượng, không gian, dịch vụ tài chính và thanh toán. Hai bên cũng thảo luận về việc tạo điều kiện thuận lợi hơn cho thương mại số đối với hàng hóa phi nông nghiệp và nhiều loại dịch vụ.

Canada đã được phép tham gia SAFE, chương trình cho vay trị giá 150 tỷ euro, tương đương 173 tỷ USD, của EU nhằm hỗ trợ mua sắm quốc phòng. Trong khi đó, Anh, quốc gia từng là thành viên EU, chưa được tiếp cận chương trình này.

Canada cũng muốn hoàn tất quá trình phê chuẩn Hiệp định Kinh tế và Thương mại Toàn diện EU - Canada (CETA). Thỏa thuận được đàm phán cách đây khoảng một thập niên nhưng đến nay vẫn chưa được 10 nước thành viên EU chính thức phê chuẩn.

EU hiện là đối tác thương mại lớn thứ hai của Canada, chỉ sau Mỹ. Theo EC, kim ngạch thương mại hàng hóa và dịch vụ giữa hai bên đạt 130 tỷ euro năm 2025, tăng 80% so với mức 72,1 tỷ euro năm 2016, trước khi CETA được áp dụng tạm thời.

Trong đó, thương mại hàng hóa đạt 81,5 tỷ euro và thương mại dịch vụ đạt 49 tỷ euro. EU xuất siêu lần lượt 16 tỷ euro về hàng hóa và 9,7 tỷ euro về dịch vụ sang Canada.

Hiện tại, một số bất đồng giữa hai bên vẫn chưa được giải quyết, trong đó có cơ chế định giá carbon của EU đối với hàng nhập khẩu cùng các quy định về chống phá rừng và thuốc bảo vệ thực vật.

Canada và EU dự kiến thúc đẩy các cuộc đàm phán trước hội nghị thượng đỉnh song phương tại Montreal vào tháng 10 tới. Hai bên có thể ký một thỏa thuận thương mại số tại sự kiện này.

Theo Bloomberg, việc EU đề xuất xây dựng một quy chế riêng cho Canada còn cho thấy khối này đang tìm kiếm những hình thức hợp tác mới sau khi Anh rời EU. Mô hình thành viên liên kết cũng có thể gợi mở một hướng đi để Anh tăng cường quan hệ với EU.

Tuy nhiên, các quan chức EU cho rằng khối này có thể xây dựng quan hệ gần gũi hơn với Canada so với Anh. Canada đang thúc đẩy chính sách tăng khả năng tự chủ về kinh tế và quốc phòng, tương đồng với mục tiêu giảm phụ thuộc vào bên ngoài của EU. Quan hệ với Canada cũng không chịu ảnh hưởng từ những bất đồng liên quan đến việc Anh rời khỏi EU - sự kiện gọi là Brexit.

QUY CHẾ CHƯA CÓ TIỀN LỆ

EU hiện chưa có quy chế pháp lý dành cho thành viên liên kết. Trong khi đó, quá trình gia nhập đầy đủ thường kéo dài nhiều năm, mang lại quyền tiếp cận thị trường chung nhưng cũng đi kèm các nghĩa vụ về tài chính, ngân sách và pháp luật.

Một số quốc gia như Na Uy, Iceland, Liechtenstein và Thụy Sỹ có các thỏa thuận riêng với EU về những lĩnh vực như tự do lưu chuyển hàng hóa và con người. Tuy nhiên, chưa quốc gia nào được công nhận là thành viên liên kết của khối.

EU từ lâu vẫn thận trọng với những hình thức liên kết không có địa vị pháp lý rõ ràng. Đề xuất của Đức hồi tháng 5 về việc trao cho Ukraine quy chế thành viên liên kết như một bước đệm trước khi gia nhập đầy đủ cũng không nhận được nhiều sự ủng hộ từ các nước thành viên.

Việc có triển khai đề xuất dành cho Canada hay không sẽ do 27 nước thành viên EU quyết định, thay vì chỉ phụ thuộc vào bà von der Leyen. Các cuộc đàm phán nhằm xác định nội dung của quy chế mới có thể kéo dài nhiều năm.

Một nhà ngoại giao EU nói với Reuters rằng “không ai thực sự biết” thành viên liên kết có ý nghĩa như thế nào. Người này cũng lo ngại bà von der Leyen có thể đưa ra một cam kết mà EC không đủ khả năng thực hiện.

Ông Fabian Zuleeg, Giám đốc điều hành Trung tâm Chính sách châu Âu, cho rằng quy chế mới khó có thể mang lại lợi ích kinh tế đáng kể ngay lập tức. Tuy nhiên, EU và Canada có thể phối hợp để ứng phó với sức ép kinh tế từ Mỹ và tăng cường an ninh kinh tế.

“Nếu các tuyên bố không được chuyển thành hành động cụ thể, đề xuất này có thể khiến hai bên yếu đi thay vì mạnh lên”, ông Zuleeg nhận định với Reuters.

Trong khi đó, Ukraine hoan nghênh việc EU và Canada tăng cường quan hệ, đồng thời cho biết sẽ theo dõi quy chế thành viên liên kết sẽ bao gồm những nội dung gì và Canada có thể hội nhập sâu đến mức nào.

Bà von der Leyen khẳng định quan hệ đối tác với Canada không nhằm chống lại bất kỳ bên nào. Theo bà, EU và Canada cùng tin rằng quyền lực không chỉ thuộc về những quốc gia mạnh nhất, giàu nhất hay có tiếng nói nhất.