Không chỉ tập trung xây dựng nhà máy, Liên minh châu Âu (EU) đang đẩy mạnh phát triển năng lực thiết kế chip nhằm nâng cao sức cạnh tranh công nghệ, giảm phụ thuộc vào Mỹ và châu Á, đồng thời tạo đầu ra cho ngành sản xuất bán dẫn trong khu vực…

Trong cuộc đua bán dẫn toàn cầu, châu Âu có những lợi thế đáng kể về công nghệ, thiết bị sản xuất và nghiên cứu khoa học. Tuy nhiên, khu vực này lại đang thiếu một hệ sinh thái doanh nghiệp đủ mạnh trong lĩnh vực thiết kế chip - công đoạn có vai trò quyết định đối với tính năng, hiệu suất và khả năng ứng dụng của các sản phẩm bán dẫn.

Thực tế, theo Ủy ban châu Âu (EC), các doanh nghiệp thiết kế chip của châu Âu hiện chỉ chiếm chưa đến 1% doanh thu toàn cầu trong phân khúc này. Khoảng cách đó khiến EU gặp bất lợi trong nỗ lực xây dựng ngành công nghiệp bán dẫn tự chủ, đặc biệt khi nhu cầu chip cho trí tuệ nhân tạo (AI), điện toán đám mây, trung tâm dữ liệu và các ngành công nghiệp chiến lược ngày càng tăng.

Ngày 4/11/2026, EC chính thức công bố Nền tảng Thiết kế Chip châu Âu (European Chip Design Platform - EuroCDP), một sáng kiến trọng điểm thuộc Đạo luật Chip châu Âu (EU Chips Act). Chương trình huy động nguồn lực đầu tư tổng cộng 525 triệu euro nhằm hỗ trợ các doanh nghiệp khởi nghiệp và doanh nghiệp vừa và nhỏ phát triển công nghệ, thương mại hóa các thiết kế chip và tiếp cận năng lực sản xuất.

Đây không đơn thuần là một chương trình hỗ trợ doanh nghiệp công nghệ mới. Động thái này phản ánh sự điều chỉnh trong chiến lược bán dẫn của châu Âu: thay vì chỉ chạy đua xây dựng nhà máy, EU muốn kiểm soát tốt hơn những khâu có giá trị cao trong chuỗi cung ứng, bắt đầu từ thiết kế và phát triển công nghệ.

THIẾT KẾ CHIP - MẮT XÍCH CHÂU ÂU ĐANG THIẾU HỤT

Trong chuỗi giá trị bán dẫn, thiết kế chip là công đoạn chuyển hóa ý tưởng và yêu cầu kỹ thuật thành kiến trúc, cấu trúc mạch và các thông số vận hành của một con chip. Đây là bước xác định chip sẽ thực hiện chức năng gì, tiêu thụ bao nhiêu năng lượng, xử lý dữ liệu nhanh đến đâu và có thể tích hợp vào những thiết bị, hệ thống nào.

Khác với sản xuất bán dẫn đòi hỏi nhà máy, dây chuyền và nguồn vốn đầu tư rất lớn, doanh nghiệp thiết kế chip có thể lựa chọn mô hình fabless - tức tập trung vào nghiên cứu, thiết kế sản phẩm nhưng thuê các nhà máy chuyên sản xuất chip theo hợp đồng gia công. Mô hình này cho phép doanh nghiệp tập trung nguồn lực vào công nghệ và sở hữu trí tuệ mà không phải tự đầu tư cơ sở sản xuất.

Đây cũng là mô hình đã tạo nên nhiều doanh nghiệp bán dẫn có sức ảnh hưởng lớn trên thế giới. Các công ty thiết kế chip có thể phát triển những sản phẩm chuyên biệt cho điện thoại thông minh, máy chủ, thiết bị AI, ô tô điện, viễn thông và nhiều lĩnh vực khác, trong khi việc sản xuất được giao cho những nhà máy có năng lực phù hợp.

Tuy nhiên, thiết kế chip là lĩnh vực có rào cản gia nhập cao. Doanh nghiệp cần tiếp cận các phần mềm tự động hóa thiết kế điện tử (EDA), các khối sở hữu trí tuệ bán dẫn (IP blocks), hệ thống kiểm thử, đội ngũ kỹ sư chuyên môn sâu và năng lực chế tạo mẫu thử. Chi phí sử dụng những công cụ này rất lớn, đặc biệt đối với các doanh nghiệp mới thành lập chưa có doanh thu ổn định.

Theo tài liệu phân tích của EC, thị trường phần mềm EDA toàn cầu hiện tập trung vào một số nhà cung cấp lớn. Ba doanh nghiệp Synopsys, Cadence (Mỹ) và Siemens EDA (Đức) nắm giữ hơn 75% thị phần trong năm 2024. Trong khi đó, nhiều khối IP cốt lõi phục vụ thiết kế chip cũng có nguồn gốc từ Mỹ và một số nền kinh tế phát triển khác.

Điều này cho thấy thách thức của châu Âu không chỉ nằm ở số lượng doanh nghiệp thiết kế chip còn hạn chế, mà còn ở khả năng tiếp cận các công cụ và tài sản trí tuệ thiết yếu để phát triển sản phẩm có sức cạnh tranh quốc tế.

Trong bối cảnh đó, việc xây dựng EuroCDP được xem là nỗ lực tháo gỡ một trong những nút thắt quan trọng nhất của hệ sinh thái bán dẫn châu Âu.

Theo EC, nền tảng này sẽ hoạt động như một đầu mối hỗ trợ tập trung, cung cấp cho các start-up quyền tiếp cận phần mềm thiết kế, dịch vụ hỗ trợ kỹ thuật, các khối IP, năng lực sản xuất, chương trình đào tạo và nguồn vốn. Các doanh nghiệp ở giai đoạn phát triển ban đầu có thể nhận khoản tài trợ lên tới 100.000 euro, trong khi những doanh nghiệp đã trưởng thành hơn có thể tiếp cận nguồn hỗ trợ công lên tới 16 triệu euro.

Bà Henna Virkkunen, Phó Chủ tịch điều hành EC phụ trách Chủ quyền công nghệ, An ninh và Dân chủ, cho rằng nền tảng sẽ giúp các start-up và doanh nghiệp vừa và nhỏ vượt qua những rào cản để chuyển hóa ý tưởng đổi mới sáng tạo thành sản phẩm chip thực tế.

Mục tiêu quan trọng hơn là tạo điều kiện để các doanh nghiệp châu Âu không chỉ nghiên cứu trong phòng thí nghiệm mà còn có khả năng phát triển sản phẩm, tiếp cận nhà máy và đưa thiết kế ra thị trường.

TỪ XÂY DỰNG NHÀ MÁY ĐẾN LÀM CHỦ CHUỖI GIÁ TRỊ BÁN DẪN

Một trong những nguyên nhân khiến EU phải điều chỉnh chiến lược là sự mất cân đối trong chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu. Trong nhiều năm, châu Âu đã dành nguồn lực đáng kể để phát triển năng lực sản xuất, nhưng vẫn phụ thuộc lớn vào các trung tâm công nghệ bên ngoài đối với những dòng chip tiên tiến.

Hiện nay, khoảng 7/10 số chip được sản xuất theo hợp đồng gia công cho các doanh nghiệp khác trên thế giới do TSMC (Đài Loan) đảm nhiệm. Trong khi đó, phần lớn chip tiên tiến phục vụ AI và điện thoại thông minh thế hệ mới được sản xuất tại Đài Loan và Hàn Quốc. Mỹ cũng đang tăng cường đầu tư để mở rộng năng lực sản xuất trong nước.

Sự tập trung năng lực sản xuất vào một số ít doanh nghiệp và khu vực khiến chuỗi cung ứng bán dẫn dễ bị tổn thương trước những biến động địa chính trị, gián đoạn thương mại và các cú sốc về nguồn cung.

Đối với châu Âu, vấn đề không chỉ là thiếu nhà máy sản xuất chip tiên tiến. Khu vực này còn thiếu những doanh nghiệp thiết kế đủ sức tạo ra nhu cầu ổn định cho các nhà máy trong nước.

Đây chính là mối liên hệ mà EuroCDP muốn giải quyết. Nếu có thêm nhiều doanh nghiệp thiết kế chip tại châu Âu, các nhà máy bán dẫn trong khu vực sẽ có thêm khách hàng, đồng thời tạo điều kiện hình thành chuỗi cung ứng nội địa từ nghiên cứu, thiết kế đến chế tạo và thương mại hóa sản phẩm.

Nói cách khác, EU đang tìm cách xây dựng một hệ sinh thái bán dẫn có tính liên kết, thay vì phát triển riêng lẻ từng khâu. Một nhà máy hiện đại sẽ khó khai thác hết công suất nếu thiếu khách hàng và sản phẩm phù hợp. Ngược lại, doanh nghiệp thiết kế chip cũng khó phát triển nếu không có khả năng tiếp cận các cơ sở sản xuất đủ năng lực để chế tạo sản phẩm theo yêu cầu.

Chiến lược này có ý nghĩa đặc biệt khi nhu cầu bán dẫn đang tăng nhanh nhờ sự phát triển của AI, điện toán hiệu năng cao, trung tâm dữ liệu, mạng viễn thông thế hệ mới và các hệ thống tự động hóa công nghiệp.

Theo một báo cáo của Tòa Kiểm toán châu Âu công bố tháng 4/2025, Đạo luật Chip châu Âu đã tạo thêm động lực cho ngành bán dẫn nhưng mục tiêu nâng tỷ trọng của EU lên 20% giá trị sản xuất chip toàn cầu vào năm 2030 rất khó đạt được. Dự báo của chính EC khi đó cho thấy tỷ trọng của EU có thể chỉ tăng từ 9,8% năm 2022 lên khoảng 11,7% vào năm 2030.

Báo cáo cũng chỉ ra rằng tổng nguồn vốn đầu tư được xác định cho việc thực hiện Đạo luật Chip có thể đạt ít nhất 86 tỷ euro, bao gồm cả nguồn lực công và tư. Tuy nhiên, phần vốn do EC trực tiếp quản lý chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ. Điều đó cho thấy việc hiện thực hóa tham vọng bán dẫn của châu Âu phụ thuộc rất lớn vào khả năng huy động vốn tư nhân, sự tham gia của các quốc gia thành viên và hiệu quả triển khai từng dự án.

Những đánh giá này cho thấy việc mở rộng công suất sản xuất, dù cần thiết, vẫn chưa đủ để bảo đảm vị thế cạnh tranh lâu dài. Châu Âu cần phát triển đồng thời năng lực thiết kế, nghiên cứu, sở hữu trí tuệ và khả năng thương mại hóa công nghệ.

THAM VỌNG TỰ CHỦ CÔNG NGHỆ VÀ NHỮNG THÁCH THỨC PHÍA TRƯỚC

EuroCDP nằm trong tổng thể chiến lược rộng hơn của EU nhằm củng cố chủ quyền công nghệ và giảm sự phụ thuộc vào các nhà cung cấp bên ngoài trong những lĩnh vực thiết yếu.

Đạo luật Chip châu Âu được thông qua trong bối cảnh tình trạng thiếu hụt chất bán dẫn toàn cầu sau đại dịch Covid-19 bộc lộ những rủi ro nghiêm trọng đối với hoạt động sản xuất công nghiệp. Từ ô tô, điện tử tiêu dùng đến thiết bị y tế và hệ thống viễn thông, nhiều ngành kinh tế đã chịu tác động khi nguồn cung chip bị gián đoạn.

Thông qua đạo luật này, EU đặt mục tiêu xây dựng hệ sinh thái bán dẫn có khả năng chống chịu tốt hơn, thúc đẩy nghiên cứu và đổi mới sáng tạo, thu hút đầu tư và nâng cao năng lực sản xuất trong khu vực. Trong đó, phát triển năng lực thiết kế chip tiên tiến là một trong 5 mục tiêu chiến lược. Tuy nhiên, con đường hiện thực hóa tham vọng này không dễ dàng.

Thách thức đầu tiên là khả năng cạnh tranh với những hệ sinh thái bán dẫn đã hình thành và phát triển trong nhiều thập kỷ tại Mỹ và châu Á. Các doanh nghiệp lớn không chỉ sở hữu nguồn vốn, công nghệ và nhân lực mà còn có mạng lưới khách hàng, đối tác sản xuất và hệ thống cung ứng toàn cầu. Đây là những lợi thế mà các start-up châu Âu khó có thể xây dựng trong thời gian ngắn.

Thách thức thứ hai là khoảng cách giữa nghiên cứu và thương mại hóa. Châu Âu có nền tảng khoa học, các trường đại học và viện nghiên cứu mạnh, nhưng việc chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành sản phẩm có khả năng cạnh tranh trên thị trường vẫn là một bài toán lớn. Các doanh nghiệp công nghệ non trẻ thường gặp khó khăn khi chuyển từ giai đoạn phát triển mẫu thử sang sản xuất thương mại, đặc biệt khi cần nguồn vốn lớn và khách hàng dài hạn.

Bên cạnh đó, cuộc cạnh tranh về nhân lực bán dẫn ngày càng gay gắt. Thiết kế chip đòi hỏi đội ngũ kỹ sư có trình độ cao trong các lĩnh vực vi điện tử, kiến trúc máy tính, vật liệu, phần mềm và AI. Nếu không có chính sách đủ hấp dẫn để thu hút, đào tạo và giữ chân nhân tài, các khoản đầu tư vào hạ tầng và công cụ thiết kế sẽ khó phát huy hiệu quả tối đa.

Một vấn đề khác là khả năng tạo dựng thị trường cho các sản phẩm do doanh nghiệp châu Âu phát triển. Muốn hình thành những doanh nghiệp thiết kế chip có sức cạnh tranh quốc tế, EU không thể chỉ dựa vào các khoản tài trợ ban đầu mà cần tạo điều kiện để họ tiếp cận khách hàng trong các ngành công nghiệp ô tô, năng lượng, viễn thông, hàng không vũ trụ và công nghệ số.

Vì vậy, hiệu quả của EuroCDP sẽ không chỉ được đo bằng số lượng start-up nhận tài trợ hay số dự án thiết kế được triển khai, mà quan trọng hơn là số sản phẩm có thể thương mại hóa, khả năng mở rộng quy mô doanh nghiệp và mức độ tham gia của các công ty châu Âu vào chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu.

Ở góc độ dài hạn, sáng kiến này cũng phản ánh một thay đổi đáng chú ý trong tư duy phát triển công nghiệp công nghệ cao: tự chủ không nhất thiết đồng nghĩa với việc phải tự sản xuất mọi thứ, mà trước hết phải nắm giữ những năng lực công nghệ cốt lõi, có khả năng thiết kế sản phẩm, làm chủ sở hữu trí tuệ và duy trì quyền tiếp cận các công đoạn sản xuất quan trọng.

Với châu Âu, cuộc đua bán dẫn vì thế không chỉ là cuộc đua xây dựng thêm nhà máy. Đó còn là cuộc đua giành quyền định hình công nghệ, phát triển doanh nghiệp và tạo ra giá trị trong những mắt xích quan trọng nhất của chuỗi cung ứng.

Nếu EuroCDP tạo được bước chuyển từ nghiên cứu sang thương mại hóa, đồng thời hình thành được một thế hệ doanh nghiệp thiết kế chip có năng lực cạnh tranh quốc tế, đây có thể trở thành nền tảng quan trọng giúp châu Âu thu hẹp khoảng cách công nghệ với Mỹ và châu Á. Ngược lại, nếu thiếu thị trường, vốn tư nhân và sự liên kết giữa các khâu trong chuỗi giá trị, tham vọng tự chủ bán dẫn sẽ tiếp tục đối mặt với khoảng cách lớn giữa mục tiêu và thực tế.