Từ những tiết học có hình ảnh, video, trò chơi tương tác đến bước đầu ứng dụng trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số đang từng bước thay đổi cách dạy và học tại Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và Trung học cơ sở Yên Khương, xã biên giới Yên Khương, tỉnh Thanh Hóa. Trong điều kiện còn nhiều khó khăn về hạ tầng, thiết bị, công nghệ đang mở thêm cơ hội để học sinh dân tộc thiểu số tiếp cận tri thức trực quan, chủ động hơn...

Sau khi sáp nhập Trường Tiểu học Yên Khương và Trường Trung học cơ sở Yên Khương, nhà trường hiện có 51 cán bộ, giáo viên và 718 học sinh với 27 lớp. Cùng với đầu tư cơ sở vật chất, công nghệ số đang từng bước được đưa vào hoạt động dạy và học.

Từ thực tế triển khai, phóng viên VnEconomy đã có cuộc phỏng vấn thầy Nguyễn Văn Hoàn, Phó Hiệu trưởng Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và Trung học cơ sở Yên Khương, về những thay đổi bước đầu trong ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo tại nhà trường.

TỪ “ĐỌC CHÉP” ĐẾN LỚP HỌC TƯƠNG TÁC

Thưa thầy, chuyển đổi số đang được triển khai như thế nào tại nhà trường và đã tạo ra những thay đổi gì trong cách dạy, cách học?

Thầy Nguyễn Văn Hoàn: Chúng tôi xác định chuyển đổi số không phải là việc đưa thật nhiều thiết bị vào trường học, mà quan trọng hơn là thay đổi cách tổ chức dạy và học. Công nghệ phải phục vụ mục tiêu cuối cùng là giúp học sinh hiểu bài tốt hơn, chủ động hơn và phát triển được năng lực của mình.

Hiện giáo viên đã từng bước khai thác học liệu điện tử, hình ảnh, video, các nền tảng tương tác để thay thế một phần cách truyền đạt đơn thuần bằng lời nói. Một số giáo viên bước đầu sử dụng trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ xây dựng giáo án, thiết kế câu hỏi, nhiệm vụ học tập và kiểm tra, đánh giá.

Điều chúng tôi thấy rõ là khi giáo viên thay đổi cách dạy, học sinh cũng thay đổi cách học. Các em không chỉ ngồi nghe và ghi chép mà được quan sát, trao đổi, trả lời, làm việc nhóm và trực tiếp tham gia vào bài học.

Với học sinh dân tộc thiểu số, còn gặp những rào cản nhất định về ngôn ngữ và điều kiện tiếp cận học liệu, công nghệ đang mang lại những thay đổi như thế nào?

Thầy Nguyễn Văn Hoàn: Đây là nhóm học sinh mà chúng tôi thấy công nghệ có tác động khá rõ. Một số em còn hạn chế về khả năng diễn đạt bằng tiếng Việt, vì vậy nếu bài học chỉ dựa vào chữ viết và lời giảng thì việc tiếp thu có thể khó khăn hơn.

Khi kiến thức được minh họa bằng hình ảnh, âm thanh, video hoặc những tình huống trực quan, các em dễ hình dung và ghi nhớ hơn. Những trò chơi tương tác cũng tạo ra môi trường để các em mạnh dạn tham gia mà không quá áp lực.

Điều đáng mừng là từ chỗ còn rụt rè, một số em đã chủ động giơ tay, trả lời câu hỏi và tham gia hoạt động nhóm. Vì vậy, với chúng tôi, hiệu quả của chuyển đổi số không chỉ nằm ở việc học sinh làm đúng thêm một bài tập, mà còn ở việc các em tự tin hơn và hình thành thói quen chủ động tìm hiểu kiến thức.

Từ những thay đổi trong lớp học, công nghệ số cũng mở rộng khả năng tiếp cận học liệu. Theo thầy, đây có phải là cơ hội để thu hẹp khoảng cách về tiếp cận tri thức giữa học sinh vùng biên với học sinh ở khu vực thuận lợi hơn?

Thầy Nguyễn Văn Hoàn: Tôi cho rằng đây là một trong những giá trị lớn nhất của chuyển đổi số đối với giáo dục vùng cao, vùng biên giới.

Trước đây, điều kiện tiếp cận sách, thư viện, các trung tâm học tập hay những nguồn học liệu phong phú của học sinh vùng xa còn hạn chế. Nhưng với internet, nếu có hạ tầng và được trang bị kỹ năng số, một học sinh ở Yên Khương vẫn có thể tiếp cận nhiều nguồn tri thức ngoài phạm vi sách giáo khoa.

Công nghệ không thể ngay lập tức xóa bỏ mọi khoảng cách về điều kiện học tập, nhưng nó có thể giúp thu hẹp khoảng cách về cơ hội tiếp cận tri thức. Đây là điều nhà trường rất kỳ vọng.

HẠ TẦNG VÀ AI: NHỮNG BÀI TOÁN MỚI

Để công nghệ được sử dụng thường xuyên, hạ tầng và thiết bị là yếu tố quan trọng. Hiện nhà trường đang có những điều kiện nào và đâu là những khó khăn cần tháo gỡ?

Thầy Nguyễn Văn Hoàn: Hiện nhà trường có 2 phòng máy tính, 30 tivi thông minh 65 inch tại các phòng học và phòng bộ môn, cùng 1 phòng học thông minh STEM. Nhà trường cũng đã triển khai hồ sơ điện tử trên nền tảng EDU và chuẩn hóa dữ liệu trên cơ sở dữ liệu ngành.

Tuy nhiên, với nhu cầu thực tế, chúng tôi vẫn cần được đầu tư đồng bộ hơn. Thiết bị chưa phải lúc nào cũng đáp ứng được nhu cầu sử dụng; đường truyền internet tại khu vực biên giới có thời điểm chưa ổn định, ảnh hưởng trực tiếp đến những tiết học có sử dụng nền tảng trực tuyến.

Một vấn đề khác là năng lực công nghệ của đội ngũ chưa đồng đều. Với giáo viên trẻ, việc tiếp cận công nghệ thường thuận lợi hơn, trong khi một số giáo viên lớn tuổi cần thêm thời gian và sự hỗ trợ. Vì vậy, chuyển đổi số ở đây không chỉ là đầu tư thiết bị mà còn phải đầu tư cho con người.

Cùng với hạ tầng, trí tuệ nhân tạo đang mở ra nhiều khả năng mới. Nhà trường định hướng giáo viên và học sinh sử dụng AI như thế nào để công nghệ hỗ trợ việc học nhưng không tạo ra sự phụ thuộc?

Thầy Nguyễn Văn Hoàn: AI đang mở ra một phương thức hỗ trợ rất mới, nhưng chúng tôi xác định phải sử dụng công nghệ một cách có kiểm soát.

Đối với giáo viên, AI có thể giúp tìm kiếm ý tưởng, xây dựng cấu trúc giáo án, thiết kế học liệu, câu hỏi, trò chơi hoặc các nhiệm vụ phù hợp với từng nhóm học sinh. Điều này giúp giáo viên có thêm công cụ để cá nhân hóa bài dạy.

Với học sinh, AI có thể hỗ trợ giải thích một khái niệm khó, tra cứu thông tin, dịch thuật ngữ tiếng Anh hay gợi ý cách tiếp cận một vấn đề. Đặc biệt, với những học sinh ở vùng cao khi về nhà không phải lúc nào cũng có người kèm cặp, đây có thể là một công cụ hỗ trợ học tập hữu ích.

Nhưng chúng tôi luôn nhấn mạnh rằng AI không được làm thay việc học. Nếu học sinh chỉ sao chép câu trả lời từ AI thì các em có thể có đáp án nhưng lại không có năng lực. Điều quan trọng là các em phải biết đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin, tự suy nghĩ và sử dụng AI để mở rộng khả năng của mình.

ĐẦU TƯ CÔNG NGHỆ GẮN VỚI ĐẦU TƯ CON NGƯỜI

Từ thực tế này, việc trang bị kỹ năng số và khả năng sử dụng AI có ý nghĩa như thế nào đối với học sinh vùng cao? Và thời gian tới, nhà trường sẽ tập trung vào những nội dung gì?

Thầy Nguyễn Văn Hoàn: Đối với học sinh vùng cao, kỹ năng số ngày càng trở thành một năng lực thiết yếu, chứ không còn là kỹ năng bổ trợ.

Các em có thể chưa có nhiều điều kiện tiếp cận thư viện, trung tâm học tập hay các lớp học bên ngoài, nhưng nếu được trang bị kỹ năng số, các em có thể chủ động tìm kiếm và khai thác nguồn tri thức rộng lớn hơn. Điều quan trọng là nhà trường phải giúp các em biết cách sử dụng công nghệ an toàn, có chọn lọc và có trách nhiệm.

Thời gian tới, chúng tôi tiếp tục nâng cấp băng thông, phủ sóng internet và Wi-Fi tại các phòng học, phòng chức năng và khu nội trú; đồng thời tăng cường máy tính phục vụ học sinh thực hành.

Nhà trường cũng sẽ tổ chức các buổi sinh hoạt chuyên môn, tập huấn về ChatGPT, Gemini và các phần mềm như Canva, Quizizz, Azota theo hướng thiết thực, để giáo viên có thể áp dụng ngay vào bài dạy.

Mục tiêu cuối cùng không phải là để học sinh biết sử dụng thật nhiều công cụ, mà là biết dùng công nghệ để học tốt hơn, tự tin hơn và phát triển năng lực của chính mình. Với học sinh Yên Khương, chúng tôi mong rằng chuyển đổi số sẽ giúp các em có thêm cơ hội tiếp cận tri thức bình đẳng hơn, dù các em đang học tập ở một địa bàn vùng biên còn nhiều khó khăn.

Ở Yên Khương, chuyển đổi số vẫn còn nhiều việc phải làm, từ hạ tầng, thiết bị đến kỹ năng công nghệ. Nhưng từ một chiếc tivi thông minh, một bài giảng có hình ảnh, một trò chơi tương tác hay một công cụ AI được sử dụng đúng cách, cánh cửa tri thức đang từng bước mở rộng hơn với học sinh vùng biên.