Tại Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026, các chuyên gia cho rằng sự kết hợp công nghệ với quản trị dữ liệu có thể giúp nông nghiệp Việt Nam nâng cao năng suất, tiết giảm chi phí và cải thiện vị thế trong chuỗi giá trị…

Nông nghiệp luôn giữ vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam, vừa bảo đảm nguồn cung lương thực, thực phẩm, cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp chế biến, vừa tạo sinh kế cho người dân.

Tuy nhiên, trong bối cảnh thị trường ngày càng đòi hỏi cao về chất lượng, chi phí và tiêu chuẩn bền vững, tăng sản lượng không còn là yếu tố duy nhất quyết định năng lực cạnh tranh. Bài toán đặt ra là nâng cao giá trị tạo ra trên mỗi đơn vị đầu vào, từ sản xuất đến chế biến và phân phối.

ĐƯA CÔNG NGHỆ VÀ DỮ LIỆU VÀO ĐỂ CẢI THIỆN HIỆU QUẢ VẬN HÀNH

Trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026, ngày 27/10, tại phiên thảo luận “Công nghệ nông nghiệp: Chuỗi giá trị minh bạch và bền vững”, các chuyên gia nhận định ứng dụng công nghệ và quản trị dữ liệu là một hướng đi để hiện thực hóa mục tiêu nói trên.

Theo đó, công nghệ giúp sử dụng nước tưới, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật hiệu quả hơn; dữ liệu hỗ trợ kiểm soát chất lượng, quản lý vùng nguyên liệu và đáp ứng yêu cầu của thị trường. Khi được triển khai đồng bộ, những giải pháp này có thể giảm chi phí, tăng năng suất trong toàn chuỗi, đồng thời tạo điều kiện để nông sản Việt Nam tham gia sâu hơn vào các khâu có giá trị cao.

Theo TS. Trương Vĩnh Hải, Viện trưởng Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam, các mô hình nông trại thông minh được Viện triển khai cùng đối tác quốc tế tại một số khu vực cho thấy tiềm năng nâng cao năng suất, chất lượng nông sản, đồng thời tiết kiệm nước tưới, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật.

Giá trị của công nghệ không chỉ nằm ở việc đưa thiết bị vào sản xuất mà còn ở khả năng sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn. Dữ liệu về điều kiện canh tác giúp người sản xuất điều chỉnh quy trình phù hợp, kiểm soát đầu vào và cải thiện tính ổn định của sản phẩm. Đối với doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu, chất lượng nguyên liệu đồng đều và nguồn cung ổn định cũng góp phần giảm chi phí thu mua, hạn chế rủi ro trong sản xuất.

Tuy nhiên, chi phí đầu tư ban đầu vẫn là rào cản đối với nhiều hộ sản xuất nhỏ lẻ. Vì vậy, Nhà nước cần phát triển hạ tầng, hoàn thiện chính sách và hỗ trợ kết nối quốc tế để thúc đẩy ứng dụng công nghệ.

Doanh nghiệp cần chủ động đầu tư hệ thống quản lý, truy xuất nguồn gốc, đồng thời hỗ trợ nông dân tiếp cận những giải pháp phù hợp với điều kiện sản xuất thực tế.

Bên cạnh công nghệ canh tác, dữ liệu ngày càng ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận thị trường của nông sản. Theo ông Vinod Ahuja, Trưởng đại diện Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) tại Việt Nam, năng lực cạnh tranh không còn chỉ dựa vào sản lượng mà còn phụ thuộc vào khả năng chứng minh nguồn gốc, quy trình sản xuất và mức độ tuân thủ các tiêu chuẩn bền vững.

Khi thông tin về vùng trồng, giống cây, vật tư đầu vào và quy trình canh tác được ghi nhận, quản lý và xác minh, doanh nghiệp có thể kiểm soát chất lượng nguyên liệu tốt hơn, giảm rủi ro thu mua và đáp ứng yêu cầu của khách hàng. "Dữ liệu cũng giúp doanh nghiệp điều chỉnh kế hoạch sản xuất theo nhu cầu thị trường, hạn chế tình trạng thiếu hụt hoặc dư thừa nguyên liệu", ông Vinod nhấn mạnh.

Cần phát triển hạ tầng dữ liệu dùng chung, thống nhất mã định danh thửa đất, tiêu chuẩn kết nối và cơ chế xác minh độc lập. Theo đó, hợp tác xã và doanh nghiệp có thể hỗ trợ quản lý dữ liệu, chia sẻ chi phí xác minh với nông dân; khu vực tư nhân phát triển các dịch vụ truy xuất nguồn gốc, tài chính và tư vấn kỹ thuật trên nền tảng chung.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Trần Tấn Việt, Thành viên Hội đồng quản trị Công ty AgriS kiêm Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Nghiên cứu Ứng dụng Mía đường Thành Thành Công (SRDC), cho biết doanh nghiệp đã xây dựng chuỗi giá trị từ đầu tư cho nông dân, thu mua, chế biến đến kinh doanh tại thị trường trong nước và quốc tế.

Theo ông Việt, truy xuất nguồn gốc đang trở thành yêu cầu đối với doanh nghiệp muốn tham gia thị trường quốc tế. Hệ thống dữ liệu cần bao quát thông tin về người sản xuất, nguồn gốc đất đai, giống cây trồng, biện pháp bảo vệ cây trồng và quy trình canh tác.

Khi được tích hợp vào hệ thống quản trị, dữ liệu không chỉ phục vụ kiểm tra mà còn hỗ trợ doanh nghiệp quản lý vùng nguyên liệu, tổ chức thu mua và cung cấp hỗ trợ kỹ thuật phù hợp cho nông dân. Qua đó, công nghệ và dữ liệu có thể cải thiện hiệu quả vận hành từ sản xuất đến chế biến, phân phối, thay vì chỉ giải quyết yêu cầu truy xuất ở khâu cuối.

TĂNG LIÊN KẾT ĐỂ CHUYỂN CÔNG NGHỆ THÀNH GIÁ TRỊ

Có thể thấy, việc ứng dụng công nghệ và quản trị dữ liệu là một hướng đi quan trọng để nâng cao giá trị và sức cạnh tranh của nông sản. Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ trong nông nghiệp vẫn đối mặt với những hạn chế như quy mô sản xuất nhỏ lẻ, dữ liệu phân tán và chi phí đầu tư cao. Nếu mỗi doanh nghiệp xây dựng một hệ thống riêng, thông tin khó kết nối giữa vùng trồng, cơ sở chế biến và đơn vị phân phối, làm tăng chi phí quản lý, xác minh.

Để tháo gỡ những điểm nghẽn này, ông Vinod Ahuja đề xuất phát triển hạ tầng dữ liệu dùng chung, thống nhất mã định danh thửa đất, tiêu chuẩn kết nối và cơ chế xác minh độc lập. Theo đó, hợp tác xã và doanh nghiệp có thể hỗ trợ quản lý dữ liệu, chia sẻ chi phí xác minh với nông dân; khu vực tư nhân phát triển các dịch vụ truy xuất nguồn gốc, tài chính và tư vấn kỹ thuật trên nền tảng chung.

Dù vậy, đầu tư công nghệ chỉ tạo ra giá trị kinh tế bền vững khi mang lại kết quả cụ thể như nâng cao năng suất, giảm chi phí, cải thiện chất lượng và mở rộng thị trường. Điều này đòi hỏi sự phối hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp, hợp tác xã và các tổ chức nghiên cứu, đồng thời bảo đảm người nông dân có khả năng tiếp cận công nghệ và được hưởng lợi từ quá trình chuyển đổi.

Về dài hạn, năng lực cạnh tranh của nông nghiệp Việt Nam không thể chỉ dựa vào mở rộng diện tích hay tăng sản lượng. Khi công nghệ giúp tối ưu đầu vào, dữ liệu hỗ trợ kiểm soát chất lượng và doanh nghiệp đầu tư sâu hơn vào chế biến, tiêu chuẩn hóa sản phẩm, nông sản Việt Nam có cơ hội chuyển từ cạnh tranh chủ yếu bằng sản lượng và chi phí sang cạnh tranh bằng chất lượng và giá trị gia tăng.

Các chuyên gia cho rằng đây cũng là điều kiện để doanh nghiệp trong nước nâng cao vai trò trong chuỗi cung ứng, thay vì chỉ cung cấp nguyên liệu cho các khâu chế biến và phân phối có giá trị cao hơn.