Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cơ bản nhất trí với sự cần thiết ban hành Nghị quyết, phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng, các trường hợp áp dụng cơ chế thí điểm... song đề nghị cân nhắc phạm vi thí điểm.

Sáng 18/10, Quốc hội nghe tờ trình và báo cáo thẩm tra dự án Nghị quyết về thực hiện thí điểm cơ chế thu hồi và xử lý tài sản liên quan đến tội phạm không qua kết tội.

Trình bày tờ trình, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao Nguyễn Huy Tiến cho biết pháp luật hiện hành chưa quy định đầy đủ cơ chế thu hồi, xử lý tài sản không qua kết tội. Trong thực tiễn, việc thu hồi tài sản liên quan đến tội phạm còn gặp khó khăn, kéo dài; tài sản có nguy cơ bị tẩu tán, che giấu, thất thoát hoặc suy giảm giá trị.

Dự thảo Nghị quyết hướng tới thiết lập cơ chế thí điểm thu hồi, xử lý tài sản thông qua thủ tục tố tụng dân sự. Theo đó, trong trường hợp không thể truy cứu hoặc không thể tiếp tục truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật, Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện, yêu cầu Tòa án xem xét việc thu hồi tài sản cho Nhà nước.

Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao nhấn mạnh cơ chế này không thay thế việc xử lý hình sự khi có đủ căn cứ, mà bổ sung một phương thức pháp lý để giải quyết đối với tài sản có nguồn gốc từ tội phạm. Việc áp dụng phải đồng thời bảo đảm lợi ích của Nhà nước, tôn trọng quyền sở hữu và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân có liên quan.

Dự thảo gồm 3 chương, 22 điều, quy định phạm vi, đối tượng, thẩm quyền áp dụng; trình tự, thủ tục thu hồi và xử lý tài sản; trách nhiệm của các cơ quan trong tổ chức thực hiện.

Theo tờ trình, các quy định về thủ tục được xây dựng trên cơ sở kế thừa nguyên tắc của Bộ luật Tố tụng dân sự, đồng thời có những quy định đặc thù nhằm đáp ứng yêu cầu giải quyết loại vụ việc này. Các vấn đề về nguồn gốc tài sản, đánh giá chứng cứ, phương án xử lý tài sản và bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của các bên liên quan sẽ do Tòa án xem xét, quyết định theo quy định của pháp luật.

Thẩm tra dự án, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cơ bản nhất trí với sự cần thiết ban hành Nghị quyết, phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng, các trường hợp áp dụng cơ chế thí điểm cũng như thẩm quyền của Viện kiểm sát nhân dân và Tòa án.

Ủy ban đánh giá hồ sơ dự án đủ điều kiện trình Quốc hội xem xét; nội dung dự thảo cơ bản bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, thống nhất với hệ thống pháp luật và tương thích với điều ước quốc tế.

Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra đề nghị cân nhắc quy định đưa các cơ quan tư pháp trong quân đội vào diện áp dụng thí điểm.

Theo dự thảo, hồ sơ vụ án, tài liệu và chứng cứ về tài sản liên quan đến tội phạm trong những vụ án do cơ quan tư pháp trong quân đội thụ lý, giải quyết sẽ được chuyển sang cơ quan tố tụng ngoài quân đội để Viện Kiểm sát nhân dân khởi kiện và yêu cầu Tòa án giải quyết theo thủ tục dân sự.

Đây là nội dung mới được bổ sung sau khi Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến, trong khi các cơ quan liên quan chưa có ý kiến về vấn đề này. Vì vậy, Ủy ban đề nghị Viện Kiểm sát nhân dân tối cao cân nhắc chưa đưa nội dung này vào phạm vi thí điểm.

Về biện pháp khẩn cấp tạm thời đối với tài sản, Ủy ban tán thành việc dự thảo cho phép áp dụng nhằm ngăn chặn nguy cơ tài sản bị tẩu tán, thất thoát sau khi có căn cứ kết thúc vụ án hình sự.

Dù vậy, cơ quan thẩm tra đề nghị quy định cụ thể cơ quan chịu trách nhiệm bồi thường theo từng giai đoạn nếu việc áp dụng biện pháp không đúng gây thiệt hại, để bảo đảm minh bạch và thống nhất khi thực hiện.

Dự thảo dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/3/2027 và được thực hiện thí điểm trong 2 năm. Cơ chế không áp dụng đối với hành vi phạm tội xảy ra trước 0 giờ ngày 1/3/2027.

Ủy ban Pháp luật và Tư pháp tán thành quy định này, cho rằng thời điểm hiệu lực bảo đảm đồng bộ với một số luật liên quan, còn việc không áp dụng hồi tố góp phần bảo đảm nguyên tắc pháp chế và tính minh bạch trong áp dụng pháp luật.