Trong phiên giao dịch sáng ngày thứ Hai (19/10), chỉ số Jakarta Composite (JCI) của chứng khoán Indonesia có lúc giảm 5,4% xuống mức thấp nhất kể từ năm 2020, sau khi MSCI cho biết đang cân nhắc loại thị trường này khỏi các chỉ số toàn cầu chủ chốt…

Theo hãng tin Bloomberg, trong nhiều thập kỷ qua, Indonesia đã xây dựng được vị thế là một trong những thị trường mới nổi quan trọng nhất thế giới. Giờ đây, nền kinh tế lớn nhất Đông Nam Á, với quy mô tổng sản phẩm trong nước (GDP) khoảng 1,5 nghìn tỷ USD, có nguy cơ đánh mất vị thế đó, kéo theo rủi ro đối với hàng tỷ USD vốn đầu tư nước ngoài.

Hồi tháng 1, công ty cung cấp chỉ số toàn cầu MSCI cảnh báo có thể hạ thị trường chứng khoán Indonesia từ nhóm thị trường mới nổi (emerging market) xuống nhóm thị trường cận biên (frontier market).

Tuy nhiên, hôm thứ Sáu (16/10), MSCI cho rằng việc hạ xuống nhóm cận biên có thể chưa phản ánh hết mức độ nghiêm trọng của các vấn đề trên thị trường Indonesia. Vì vậy, công ty này đang tính đến phương án mạnh tay hơn, đó là xếp Indonesia vào nhóm thị trường độc lập (standalone).

Nếu bị hạ hai bậc, từ nhóm mới nổi xuống nhóm thị trường độc lập, Indonesia sẽ không còn góp mặt trong các chỉ số toàn cầu chủ chốt của MSCI. Khi đó, Indonesia sẽ cùng nhóm với Argentina, Lebanon và Palestine, đồng thời trở thành thị trường độc lập đầu tiên tại châu Á. MSCI được dự báo sẽ đưa ra quyết định cuối cùng muộn nhất vào giữa năm 2027.

Cảnh báo mới của MSCI khiến đợt bán tháo trên thị trường chứng khoán Indonesia, vốn đã tồi tệ nhất trong gần 30 năm, càng thêm trầm trọng. Trong phiên giao dịch ngày thứ Hai, đồng rupiah mất giá 0,2%, còn lợi suất trái phiếu kỳ hạn 10 năm của Indonesia tăng 0,12 điểm phần trăm, lên mức cao nhất trong 4 tháng.

LO NGẠI VỀ MINH BẠCH VÀ NỖ LỰC CẢI CÁCH

Việc MSCI tính đến khả năng hạ xếp hạng Indonesia bắt nguồn từ các quy định của nước này về việc doanh nghiệp niêm yết công bố thông tin cổ đông. Theo MSCI, các quy định hiện hành có thể khiến cơ cấu sở hữu thực sự của doanh nghiệp niêm yết thiếu rõ ràng, làm suy giảm tính minh bạch của thị trường và gia tăng nguy cơ giao dịch không đúng quy định.

Những lo ngại của MSCI càng đáng chú ý khi tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng (free float), tức phần cổ phiếu được giao dịch tự do trên thị trường, của các doanh nghiệp Indonesia ở mức thấp. Nhiều doanh nghiệp niêm yết nằm dưới sự kiểm soát chặt chẽ của nhà sáng lập, gia đình hoặc các tập đoàn. Tình trạng này làm giảm thanh khoản, khiến giá cổ phiếu dễ biến động mạnh và gia tăng nguy cơ thao túng giá.

Trong năm nay, Indonesia đã triển khai nhiều biện pháp nhằm giải quyết các lo ngại của MSCI. Hồi tháng 4, Sở Giao dịch Chứng khoán Indonesia (IDX) nâng gấp đôi tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng tối thiểu mà doanh nghiệp niêm yết phải đáp ứng, từ 7,5% lên 15%. Các cơ quan quản lý cũng bắt đầu công bố hàng tháng thông tin chi tiết hơn về các cổ đông sở hữu trên 1% cổ phần của doanh nghiệp.

Vào đầu tháng 10, công ty cung cấp chỉ số FTSE Russell giữ nguyên xếp hạng thị trường mới nổi của Indonesia nhờ các cải cách trên. Tuy nhiên, MSCI cho rằng thị trường Indonesia vẫn còn những vấn đề đáng lo ngại trong vận hành, bao gồm dấu hiệu nghi vấn giao dịch phối hợp vẫn tiếp diễn và chưa có bằng chứng cho thấy các quy định được thực thi một cách thực chất.

Nhằm hạn chế tác động từ cảnh báo của MSCI và đà bán tháo trên thị trường chứng khoán, từ ngày thứ Hai, IDX hạ mức giảm tối đa trong một phiên của từng mã cổ phiếu từ 15% xuống 7%, áp dụng đến hết năm nay.

“Áp lực bán vẫn rất lớn, đặc biệt ở các cổ phiếu có ảnh hưởng lớn tới chỉ số JCI như nhóm ngân hàng lớn”, ông Herditya Wicaksana, nhà phân tích tại công ty chứng khoán MNC Sekuritas, nhận định với hãng tin Bloomberg.

SỨC ÉP LÊN DÒNG VỐN VÀ NỀN KINH TẾ

Các công ty cung cấp chỉ số toàn cầu như MSCI và FTSE Russell xếp phần lớn thị trường chứng khoán thế giới vào 3 nhóm chính là phát triển, mới nổi và cận biên, dựa trên quy mô, khả năng tiếp cận và mức độ phát triển của thị trường tài chính mỗi nước. Cách phân loại này giúp định hướng việc nhà đầu tư toàn cầu phân bổ hàng nghìn tỷ USD vào các thị trường.

Indonesia có mặt trong nhóm mới nổi từ năm 1989, khi MSCI ra mắt chỉ số thị trường mới nổi (Emerging Markets Index). Thấp hơn một bậc là nhóm cận biên, gồm các nước có thị trường tài chính nhỏ hơn và nhà đầu tư nước ngoài khó tiếp cận hơn, như Bangladesh, Sri Lanka, Việt Nam và Pakistan. Nhóm thị trường độc lập nằm hoàn toàn ngoài 3 nhóm trên, dành cho những thị trường không đáp ứng tiêu chí của MSCI để được đưa vào chỉ số thị trường mới nổi hoặc cận biên.

Ngay cả khi chỉ bị hạ xuống nhóm cận biên, thị trường cổ phiếu Indonesia nhiều khả năng cũng sẽ chứng kiến dòng vốn ngoại rút ra với quy mô lớn. Các nhà phân tích của ngân hàng Goldman Sachs ước tính trong trường hợp xấu nhất, riêng dòng vốn từ các quỹ đầu tư thụ động, tức các quỹ mô phỏng biến động của chỉ số, có thể rút ra tới 13 tỷ USD. Còn theo các nhà phân tích của ngân hàng Citigroup, nếu Indonesia bị xếp vào nhóm thị trường độc lập, tác động rõ ràng sẽ còn tồi tệ hơn.

Với khả năng Indonesia bị loại hoàn toàn khỏi các chỉ số của MSCI, Goldman Sachs ước tính dòng vốn rút ra từ các quỹ thụ động vào khoảng 5,6 tỷ USD, chưa kể thêm khoảng 2,7 tỷ USD có thể chịu rủi ro nếu FTSE Russell có động thái tương tự. Công ty chứng khoán Mirae Asset Sekuritas Indonesia và Citigroup lần lượt ước tính dòng vốn thụ động rút ra ở mức khoảng 3 tỷ USD và trên dưới 5 tỷ USD.

Trên thực tế, tính từ đầu năm nay, các quỹ toàn cầu đã rút ròng 5,1 tỷ USD khỏi thị trường cổ phiếu Indonesia, đưa năm 2026 trên đà trở thành năm có lượng vốn ngoại rút ra lớn nhất từng được ghi nhận của chứng khoán nước này.

Không chỉ tác động tới thị trường chứng khoán, việc vốn ngoại rút ra với quy mô lớn còn có thể gây sức ép lên đồng rupiah, đẩy chi phí vay tăng cao và khiến Indonesia phụ thuộc nhiều hơn vào nguồn tiết kiệm trong nước. Nếu dòng vốn ngoại tiếp tục rút ra trong thời gian dài, hoạt động cho vay của ngân hàng, chi tiêu cho cơ sở hạ tầng và đầu tư của doanh nghiệp cũng có thể suy giảm, qua đó làm chậm tăng trưởng kinh tế.

Nguy cơ bị MSCI hạ xuống nhóm thị trường độc lập xuất hiện đúng vào thời điểm kinh tế Indonesia đang gặp nhiều khó khăn. Ngay cả trước cảnh báo của MSCI, nhà đầu tư đã lo ngại về sức ép tài khóa từ chương trình phúc lợi xã hội đầy tham vọng của Tổng thống Prabowo Subianto, trong đó có chương trình bữa trưa miễn phí cho học sinh với ngân sách 240 nghìn tỷ rupiah (tương đương 13 tỷ USD). Bên cạnh đó, chiến tranh Mỹ - Iran đẩy giá năng lượng tăng cao, gây thêm sức ép lên kinh tế Indonesia, vốn phụ thuộc nhiều vào dầu nhập khẩu.

Trong một báo cáo, các nhà phân tích của ngân hàng Danamon cảnh báo việc vốn ngoại rút mạnh khỏi thị trường cổ phiếu có thể khiến đồng rupiah chịu thêm áp lực. Dù vậy, nhóm phân tích này dự báo việc thị trường chứng khoán bị hạ xếp hạng sẽ chỉ tác động tương đối hạn chế tới nền kinh tế và hoạt động cho vay của ngân hàng.

“Tuy nhiên, nếu Indonesia bị loại khỏi các chỉ số chuẩn toàn cầu trong thời gian dài, hoạt động phát hành cổ phiếu mới có thể suy yếu, chi phí tài trợ cho đầu tư sẽ tăng lên và đầu tư tư nhân cũng sẽ dần chịu sức ép”, các nhà phân tích của Danamon nhận định.