Hiệp định VEFTA đã mở ra cánh cửa cho hàng hóa Việt Nam tiến vào thị trường Bắc Âu, khu vực có sức mua thuộc hàng cao nhất thế giới. Tuy nhiên, để hiện thực hóa các ưu đãi thuế quan thành lợi nhuận, doanh nghiệp Việt Nam buộc phải đối mặt với rào cản tiêu chuẩn khắt khe và bài toán nâng cao năng lực nội tại...

Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – EFTA (VEFTA) được ký kết ngày 18/10/2026 giữa Việt Nam và bốn nước thành viên Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu (EFTA), gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein.

Tại hội thảo “Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - EFTA (VEFTA): Cơ hội và thách thức đối với doanh nghiệp Việt Nam” do Liên doàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức ngày 11/11/2026, câu hỏi quan trọng được các chuyên gia và cơ quan quản lý đặt ra là cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam sẽ hành động thế nào để tận dụng hiệu quả cơ hội từ hiệp định này.

DƯ ĐỊA LỚN TỪ NHỮNG THỊ TRƯỜNG KHÓ TÍNH

Phát biểu tại hội thảo, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký kiêm Trưởng ban Pháp chế VCCI, nhấn mạnh trong một thế giới đầy biến động, việc đa dạng hóa thị trường không còn là lựa chọn tăng trưởng thuần túy, mà đó là chiến lược sinh tồn để giảm thiểu rủi ro và gia tăng sức chống chịu cho nền kinh tế có độ mở lớn như Việt Nam. VEFTA chính là một khuôn khổ hợp tác ổn định, minh bạch và có thể dự báo.

Khối EFTA gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein không phải là một liên minh thuế quan đồng nhất, nhưng lại sở hữu điểm chung nổi bật: thu nhập bình quân đầu người thuộc nhóm cao nhất thế giới và sức mua vượt trội. Quan hệ thương mại Việt Nam – EFTA vốn có tính bổ trợ rất rõ nét. Khối EFTA mạnh về công nghệ cao, tài chính, dược phẩm và năng lượng. Ngược lại, Việt Nam là trung tâm sản xuất, chế biến nông sản, thủy sản và hàng công nghiệp tiêu dùng.

Theo số liệu từ cơ quan hải quan, năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu song phương đạt khoảng 1,92 tỷ USD, tăng 29% so với năm 2024. Trong đó, Việt Nam nhập khẩu 1,52 tỷ USD chủ yếu là máy móc, thiết bị và dược phẩm có hàm lượng công nghệ cao. Ở chiều ngược lại, xuất khẩu của Việt Nam mới đạt 405 triệu USD với các nhóm hàng dệt may, giày dép, thủy sản, thiết bị điện và cơ khí.

Về đầu tư, đến hết tháng 9/2026, Thụy Sĩ có 247 dự án còn hiệu lực tại Việt Nam với tổng vốn đăng ký khoảng 2,5 tỷ USD. Na Uy có 64 dự án với hơn 203 triệu USD vốn đăng ký tính đến cuối năm 2025.

Bà Nguyễn Sơn Trà, Phụ trách Phòng WTO, Đàm phán và Thực thi Hiệp định, Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên (Bộ Công Thương), phân tích rằng con số 405 triệu USD xuất khẩu tuy còn khiêm tốn nhưng lại phản ánh dư địa tăng trưởng lớn. Giá trị của thị trường EFTA không nằm ở quy mô dân số mà nằm ở chất lượng và uy tín. Một khi hàng hóa Việt Nam chinh phục được tiêu chuẩn của người tiêu dùng Thụy Sĩ hay Na Uy, doanh nghiệp sẽ sở hữu một "tấm giấy thông hành" uy tín để tiến vào bất kỳ thị trường khó tính nào trên thế giới.

Điểm hấp dẫn nhất của VEFTA nằm ở các cam kết mở cửa thị trường và cắt giảm thuế quan mạnh mẽ. Bà Nguyễn Phương Linh, Trưởng phòng Phòng Hội nhập kinh tế tài chính, Cục Quản lý nợ và Kinh tế đối ngoại (Bộ Tài chính), cho biết tỷ lệ tự do hóa của VEFTA đạt mức tương đương với các hiệp định thế hệ mới hàng đầu như Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) hay Hiệp định Thương mại tự do giữa Việt Nam và Liên minh châu Âu (EVFTA).

Các nước thành viên khối EFTA cam kết xóa bỏ thuế quan ngay khi hiệp định có hiệu lực đối với hơn 90% số dòng thuế, tương đương 99,5% kim ngạch nhập khẩu từ Việt Nam. Toàn bộ các mặt hàng công nghiệp và thủy sản được hưởng thuế suất 0% ngay lập tức. Nhiều nông sản chủ lực như cà phê, gạo, rau quả và mật ong cũng nhận được các ưu đãi thuế quan rất thuận lợi. Đáng chú ý, biểu thuế EFTA áp dụng cơ chế giảm thuế ngay tại mốc thời điểm hiệp định có hiệu lực chứ không chia theo lộ trình kéo dài nhiều năm như thông thường.

Đáp lại, Việt Nam cam kết xóa bỏ thuế quan đối với 86,7% số dòng thuế nhập khẩu từ EFTA với lộ trình tối đa 15 năm, bao phủ gần 100% kim ngạch nhập khẩu. Việt Nam cũng chấp nhận cắt giảm thuế xuất khẩu đối với 69 dòng thuế liên quan đến khoáng sản và tài nguyên chiến lược mà đối tác EFTA quan tâm.

Bên cạnh hàng hóa, VEFTA còn mở rộng cam kết sâu rộng trong các lĩnh vực thương mại dịch vụ, đầu tư, sở hữu trí tuệ và thương mại điện tử, giúp doanh nghiệp Việt tiếp cận công nghệ sạch, năng lượng tái tạo và tư duy quản trị tiên tiến.

THỬ THÁCH TỪ RÀO CẢN PHI THUẾ VÀ TIÊU CHUẨN XANH

Tuy nhiên, thuế quan giảm không đồng nghĩa với việc hàng hóa tự động đi qua biên giới. Thực tế từ EVFTA cho thấy có tới khoảng 1/3 doanh nghiệp Việt Nam không tận dụng được ưu đãi thuế quan chỉ vì không đáp ứng được quy tắc xuất xứ hoặc thiếu thông tin thực thi.

Đối với VEFTA, rào cản lớn nhất nằm ở các tiêu chuẩn kỹ thuật (TBT), vệ sinh an toàn thực phẩm (SPS) và các quy định về phát triển bền vững. Người tiêu dùng Bắc Âu đòi hỏi khắt khe về trách nhiệm xã hội, tiêu chuẩn lao động, bảo vệ môi trường và đặc biệt là tính minh bạch trong truy xuất nguồn gốc.

Bà Nguyễn Sơn Trà dẫn chứng khi xuất khẩu một sản phẩm đồ gỗ sang Bắc Âu, ngoài kiểu dáng và chất lượng, người mua sẽ truy nguyên liệu gỗ đó có được khai thác hợp pháp hay không. Nếu vi phạm tiêu chuẩn về môi trường, sản phẩm sẽ bị từ chối nhập khẩu ngay lập tức.

Một thách thức khác xuất phát từ tính đa dạng của khối. EFTA không phải là liên minh thuế quan chung. Thụy Sĩ và Liechtenstein dùng chung một biểu thuế, nhưng Na Uy và Iceland lại có biểu thuế và chính sách quản lý nhập khẩu hoàn toàn riêng biệt. Riêng với mảng nông sản, mức độ mở cửa của Thụy Sĩ dừng ở 40% dòng thuế, Na Uy là 53% và Iceland là 74%. Sự khác biệt này đòi hỏi doanh nghiệp phải tra cứu chính xác mã HS và quy định kỹ thuật theo từng thị trường ngách.

Thêm vào đó, thói quen logistics xuất khẩu hàng hóa Việt Nam thường qua các trung tâm trung chuyển (hub) tại Bỉ hoặc Đức trước khi chia tách sang Bắc Âu, đòi hỏi doanh nghiệp phải quản lý chặt chẽ chứng từ để không làm mất đi quyền hưởng ưu đãi xuất xứ.

HÀNH ĐỘNG QUYẾT LIỆT TRONG "CỬA SỔ CHUẨN BỊ"

Hiệp định VEFTA dự kiến sẽ chính thức có hiệu lực sau 60 ngày kể từ khi các bên hoàn tất thủ tục phê duyệt nội bộ. Trong khi Việt Nam chỉ cần cấp Chính phủ phê duyệt, thì phía EFTA cần Quốc hội các nước thông qua. Khoảng thời gian từ nay đến ngày hiệp định chính thức đi vào thực thi được ông Đậu Anh Tuấn gọi là "cửa sổ chuẩn bị" mang tính quyết định.

Doanh nghiệp tuyệt đối không nên rơi vào hai cái bẫy: một là thụ động chờ đến khi hiệp định có hiệu lực mới bắt đầu tìm hiểu thị trường; hai là mặc nhiên đưa ưu đãi VEFTA vào tính toán giá trong các hợp đồng hiện tại khi hiệp định chưa có hiệu lực pháp lý. Chính vì vậy, ngay từ lúc này, doanh nghiệp cần chủ động rà soát chuỗi cung ứng, tìm hiểu các quy định về tự chứng nhận xuất xứ và cơ chế cộng gộp mở rộng nguyên liệu từ ASEAN và EU đối với hàng công nghiệp.

"Việc chủ động nâng cấp quy trình sản xuất theo hướng xanh, ứng dụng công nghệ tiết kiệm năng lượng và thực hiện đầy đủ trách nhiệm xã hội sẽ là nền tảng bền vững giúp hàng hóa Việt vượt qua các rào cản phi thuế quan", ông Tuấn nhấn mạnh.

Về phía các cơ quan quản lý, Bộ Tài chính đang chuẩn bị dự thảo Nghị định ban hành biểu thuế xuất nhập khẩu ưu đãi đặc biệt để kịp thời áp dụng ngay khi hiệp định có hiệu lực, tránh tạo ra khoảng trống pháp lý cho doanh nghiệp. Bộ Công Thương và các hiệp hội ngành hàng cũng đang đẩy mạnh dịch thuật, chuyển hóa các cam kết phức tạp thành hướng dẫn tra cứu đơn giản theo từng ngành hàng.

Sự chủ động của doanh nghiệp kết hợp với sự đồng hành tháo gỡ khó khăn kịp thời từ phía Nhà nước sẽ là công thức quyết định giúp thương hiệu Việt vươn xa và "cắm cờ" thành công tại những thị trường giàu có bậc nhất châu Âu.