Nghiên cứu Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh cho thấy dự thảo luật là cơ sở để thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh phát triển, bao gồm thị trường tập trung và thị trường phi tập trung OTC. Dựa trên Hệ thống pháp luật về thị trường giao dịch hàng hóa đã có lịch phát triển hàng trăm năm trên thế giới, cho thấy thị trường giao dịch hàng hóa OTC không phải đơn thuần là các hoạt động kinh tế theo thỏa thuận giữa hai đối tác, mà nó cũng là thành phần gắn liền với thị trường tập trung với các tiêu chuẩn nghiêm ngặc, trong đó quy định về hàng hóa có đặc điểm riêng. Do vậy, góp ý thêm về quy định về thị trường giao dịch phi tập trung (OTC) trong dự thảo.
Trên thực tế, giao dịch hàng hóa phái sinh vốn đã là một lĩnh vực tương đối mới mẻ tại Việt Nam và khái niệm "sản phẩm OTC của giao dịch phái sinh" lại càng xa lạ hơn đối với đại đa số công chúng và các cá nhân ngoài ngành tài chính. Sự thiếu hụt trải nghiệm thực tế dễ dẫn đến những cách hiểu chưa đầy đủ. Dù vậy, giao dịch OTC hàng hóa không hoàn toàn mới vì các ngân hàng thương mại đã cung ứng sản phẩm phái sinh giá cả hàng hóa cho doanh nghiệp theo Thông tư số 40/2016/TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nước, trong đó hợp đồng không tiêu chuẩn được giao kết trên thị trường không tập trung.
Trái ngược với sự phát triển hoàn chỉnh tại các trung tâm tài chính quốc tế, thị trường phái sinh hàng hóa OTC tại Việt Nam hiện vẫn ở giai đoạn sơ khai với quy mô khiêm tốn và phân tán. Kênh cung ứng chính thức được pháp luật công nhận hiện nay chủ yếu vận hành qua hệ thống Ngân hàng thương mại theo Thông tư số 40/2016/TT-NHNN.
Trên thực tế, chỉ có khoảng hơn 10 ngân hàng thương mại tham gia triển khai dịch vụ phái sinh giá cả hàng hóa cho khách hàng doanh nghiệp; cơ cấu sản phẩm và cấu trúc vận hành nhìn chung chưa phát triển tương xứng với tiềm năng của thị trường nội địa.
Tại Việt Nam hiện đang tồn tại sự phân mảnh về thẩm quyền quản lý dựa trên hình thức giao dịch: trong khi hoạt động giao dịch hàng hóa phái sinh qua Sở giao dịch tập trung thuộc thẩm quyền quản lý của Bộ Công Thương theo Luật Thương mại, thì phân khúc phái sinh giá cả hàng hóa phi tập trung (OTC) qua ngân hàng lại chịu sự điều chỉnh của các Thông tư hướng dẫn và sự quản lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.
Theo quy định tại Thông tư 40/2016/TT-NHNN, một giao dịch phái sinh hàng hóa OTC qua ngân hàng tại Việt Nam vận hành thông qua sự tương tác của 4 chủ thể chính trong một quy trình kiểm soát khép kín.
Khách hàng tổ chức (doanh nghiệp): Chỉ giới hạn ở các tổ chức kinh tế có hoạt động mua bán hàng hóa thực tế. Để tham gia, doanh nghiệp bắt buộc phải xuất trình bản sao chứng thực của "giao dịch gốc" (hợp đồng mua bán hàng hóa vật chất hoặc xuất nhập khẩu đang có hiệu lực), chứng minh năng lực tài chính và phải mở, duy trì tài khoản ký quỹ bằng Đồng Việt Nam (VND) tại ngân hàng. Thời hạn của hợp đồng phái sinh OTC không được vượt quá thời hạn hiệu lực của giao dịch gốc.
Ngân hàng thương mại (trung gian cung ứng và tạo lập): ngân hàng thương mại thẩm định hồ sơ giao dịch gốc, trực tiếp báo giá, định giá và ký kết các hợp đồng OTC với doanh nghiệp dưới 3 hình thức sản phẩm: Hợp đồng hoán đổi (Swap), Hợp đồng quyền chọn mua/bán (Call/Put Option) và Quyền chọn kết hợp trần – sàn (Collar).
Về hàng hóa cơ sở: Chỉ được phép thực hiện trên 4 nhóm hàng hóa là nông sản, nhiên liệu, năng lượng và kim loại. Pháp luật hiện hành nghiêm cấm thực hiện phái sinh giá cả hàng hóa OTC đối với Vàng (theo Thông tư 40) và các loại hàng hóa thuộc danh mục cấm kinh doanh, cấm xuất nhập khẩu.
Về nguyên tắc thanh toán: Mọi khoản ký quỹ và thanh toán chênh lệch giữa ngân hàng thương mại và doanh nghiệp trong nước đều phải thực hiện hoàn toàn bằng Đồng Việt Nam (VND).
Đối tác tài chính nước ngoài (chủ thể nhận chuyển giao rủi ro): Một điểm đặc thù trong quy định hiện hành của Việt Nam là các ngân hàng thương mại nội địa không được tự nắm giữ toàn bộ trạng thái rủi ro giá hàng hóa, mà bắt buộc phải thực hiện giao dịch đối ứng (Back-to-back) với một đối tác nước ngoài để cân bằng rủi ro từ hợp đồng đã ký với khách hàng trong nước. Đối tác nước ngoài này phải là định chế được phép kinh doanh phái sinh quốc tế và đạt mức xếp hạng tín nhiệm tối thiểu ở ngưỡng đầu tư (Investment Grade) tại thời điểm ký kết: từ Baa/P-3 (Moody's), hoặc BBB-/A-3 (S&P), hoặc BBB-/F3 (Fitch) trở lên.
Ngân hàng Nhà nước Việt Nam: Thực hiện cấp phép bằng văn bản, giám sát tỷ lệ an toàn vốn, quy trình quản trị rủi ro nội bộ của các ngân hàng thương mại và kiểm soát dòng ngoại hối chảy ra nước ngoài khi các ngân hàng thương mại thanh toán cho các giao dịch đối ứng quốc tế.
Một điểm đặc thù trong quy định hiện hành của Việt Nam là các ngân hàng thương mại không được tự nắm giữ toàn bộ trạng thái rủi ro giá hàng hóa, mà bắt buộc phải thực hiện giao dịch đối ứng (Back-to-back) với một đối tác nước ngoài để cân bằng rủi ro từ hợp đồng đã ký với khách hàng trong nước.
Từ những bài học kinh nghiệm đắt giá của Mỹ, Anh, Singapore và thực tiễn vận hành còn nhiều vướng mắc tại Việt Nam, việc xây dựng chính sách về thị trường OTC (Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, Chương III) cần hướng tới mục tiêu kép: vừa kiến tạo không gian linh hoạt để doanh nghiệp thực hiện các hợp đồng phòng vệ rủi ro "may đo", vừa thiết lập hạ tầng giám sát và thanh toán bù trừ hiện đại để ngăn ngừa rủi ro hệ thống.
Cụ thể, cần tập trung vào 6 định hướng chính sách trọng tâm.
Một là, thống nhất đầu mối quản lý nhà nước về một cơ quan: Cần khắc phục tình trạng phân mảnh hiện nay bằng cách quy định hoạt động của các chủ thể tham gia thị trường hàng hóa phái sinh – dù là giao dịch trên Sở tập trung hay giao dịch trên thị trường OTC – đều phải được quản lý, cấp phép và báo cáo về một cơ quan quản lý nhà nước thống nhất là Bộ Công Thương. Sự thống nhất này giúp cơ quan quản lý có cái nhìn toàn diện, xuyên suốt từ thị trường hàng hóa vật chất đến các công cụ phái sinh phòng vệ rủi ro trên thị trường phái sinh.
Hai là, thiết lập Kho cơ sở dữ liệu giao dịch tập trung (Trade Repository): Xây dựng cơ chế bắt buộc báo cáo mọi giao dịch phái sinh hàng hóa OTC về một Kho cơ sở dữ liệu tập trung.
Ba là, phát huy vai trò hạ tầng của Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ: Dự thảo Luật cần trao quyền và tạo cơ chế để Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ trong nước cung cấp trọn gói dịch vụ hạ tầng cho thị trường OTC, bao gồm: tiếp nhận dữ liệu báo cáo, đăng ký giao dịch và cung cấp dịch vụ thế vị – thanh toán bù trừ trung tâm (CCP).
Bốn là, phân loại nhà đầu tư nghiêm ngặt và bảo vệ thị trường: Giao quyền cho các Sở giao dịch hàng hóa ban hành bộ tiêu chí cụ thể để đánh giá và xác nhận tư cách Nhà đầu tư chuyên nghiệp.
Năm là, thiết kế lộ trình thanh toán bù trừ linh hoạt: Trong giai đoạn đầu, nên duy trì nguyên tắc khuyến khích thanh toán bù trừ tự nguyện qua Trung tâm thanh toán bù trừ để thị trường làm quen và phát triển thanh khoản.
Sáu là, bảo đảm hiệu lực pháp lý của cơ chế bù trừ ròng khi chấm dứt hợp đồng (Close-out Netting): Để hội nhập với chuẩn mực quốc tế (như Hợp đồng khung ISDA), Luật cần có điều khoản bảo vệ tuyệt đối hiệu lực pháp lý của thỏa thuận bù trừ ròng nghĩa vụ thanh toán khi chấm dứt hợp đồng trước hạn, kể cả trong trường hợp một bên đối tác rơi vào tình trạng mất khả năng thanh toán hoặc nguy cơ phá sản.
Bảy là, đẩy mạnh truyền thông, nâng cao nhận thức và năng lực thực thi phòng vệ giá của doanh nghiệp. Đẩy mạnh truyền thông chính thống để giải thích, trả lại đúng bản chất chuẩn mực của giao dịch hàng hoá, giao dịch OTC. Sự minh bạch về thông tin là giải pháp hiệu quả nhất chống lại bẫy lừa đảo tài chính, hoạt động phi pháp.
Đối với cộng đồng doanh nghiệp xuất nhập khẩu: hỗ trợ thông tin, thay đổi tư duy quản trị từ “chấp nhận rủi ro thụ động” hoặc “giao dịch theo thị trường” sang “chủ động phòng vệ rủi ro bài bản và hiệu quả”.
(*) TS.Đinh Thế Hiển, Viện Nghiên cứu Tin học và Kinh tế ứng dụng
Trong 10 tháng đầu năm 2026, giá cà phê xuất khẩu bình quân của Việt Nam giảm 20% so với cùng kỳ. Trong nước, giá thu mua liên tục lao dốc, hiện chạm mức thấp nhất trong khoảng gần 3 năm. Đáng chú ý, đà giảm diễn ra đúng vụ thu hoạch mới, gia tăng sức ép lên thu nhập người trồng cà phê và kim ngạch xuất khẩu...
Ông Phạm Quang Dũng, Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, được chỉ định giữ chức Bí thư Đảng ủy VCCI nhiệm kỳ 2025–2030 và được bầu giữ chức Chủ tịch VCCI nhiệm kỳ 2021–2026...
Hệ thống pháp luật về thị trường giao dịch hàng hóa đã có lịch sử nghiên cứu và phát triển hàng trăm năm trên thế giới. Tại Việt Nam, việc xây dựng Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh là một bước tiến lập pháp mang tính đột phá, nhận được sự quan tâm sâu sắc và nhiều ý kiến đóng góp từ cộng đồng doanh nghiệp, giới chuyên gia đối với toàn bộ dự thảo nói chung và quy định về thị trường giao dịch phi tập trung (OTC) nói riêng.
Diễn đàn Doanh nghiệp Việt Nam – Chile diễn ra đúng dịp kỷ niệm 55 năm thiết lập quan hệ ngoại giao đã mở ra không gian hợp tác thực chất, nơi lợi thế bổ trợ giữa hai nền kinh tế cùng hệ thống hiệp định thương mại tự do thế hệ mới trở thành bệ phóng đưa dòng chảy đầu tư và hàng hóa vươn xa...
Làn sóng ứng dụng trí tuệ nhân tạo và robot trong sản xuất đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về nguồn nhân lực công nghệ cao. Để đáp ứng nhu cầu thực tiễn và hiện thực hóa các mục tiêu chuyển đổi số quốc gia, giáo dục cần chuyển dịch mạnh mẽ từ truyền thụ lý thuyết sang thực hành, hình thành tư duy công nghệ xuyên suốt cho người học ngay từ bậc phổ thông...
Lãnh đạo Bộ Xây dựng xác nhận, Luật Nhà ở (sửa đổi) được chỉnh lý, bổ sung nhằm bảo đảm người thu nhập thấp có khả năng tiếp cận được nhà ở thông qua việc thể chế hóa rõ nhóm các đối tượng được hưởng chính sách về nhà ở xã hội, nhà ở cho thuê và nhà lưu trú công nhân; quy định cụ thể các điều kiện về nhà ở, thu nhập và thứ tự ưu tiên xét duyệt đối với từng loại hình chính sách.
Với trọng tâm của Hội nghị COP31 tập trung vào các giải pháp thực thi hành động khí hậu, thu hẹp khoảng cách giữa cam kết và kết quả thực tế, Việt Nam kỳ vọng những kinh nghiệm thực tiễn triển khai tại Việt Nam sẽ mang lại những giá trị hữu ích cho các quốc gia. Việt Nam tiếp tục tìm kiếm các đối tác tài chính, công nghệ phù hợp với các chiến lược ưu tiên trong giai đoạn phát triển mới.