Được dạy rằng chăm chỉ sẽ đổi lấy tương lai tươi sáng, nhiều người trẻ Trung Quốc nay kiệt sức và cảm thấy bị phản bội khi việc làm tốt ngày càng khan hiếm, còn các cột mốc của tuổi trưởng thành dần vượt ra khỏi tầm tay...

Ma Yongjian, 27 tuổi, bỏ dở chương trình thạc sĩ khoa học máy tính năm ngoái nhưng giấu cha mẹ suốt nhiều tháng. Nghề kỹ sư phần mềm từng được xem là lựa chọn an toàn, song sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo (AI) và làn sóng sa thải tại các công ty công nghệ Trung Quốc khiến anh mất niềm tin vào cơ hội tìm việc tốt, không còn thấy nhiều ý nghĩa trong việc học.

Sau những ngày lang thang ở Bắc Kinh, đầu năm nay, Ma đến Đại Lý, tỉnh Vân Nam, nơi có cảnh núi non đẹp và nhịp sống chậm, thu hút nhiều người trẻ sống lang bạt. Không muốn cha mẹ lo lắng, anh vẫn để họ nghĩ mình đang học cao học.

“Trước đây, ai cũng kỳ vọng cuộc sống sẽ ngày càng tốt hơn, thu nhập sẽ tăng lên. Giờ thì khác. Nhìn về tương lai, tôi thấy không còn nhiều hy vọng”, Ma chia sẻ với tờ báo Wall Street Journal.

KINH TẾ TRÌ TRỆ, AI THU HẸP CƠ HỘI VIỆC LÀM CỦA NGƯỜI TRẺ

Ma thuộc thế hệ lớn lên trong thời kỳ kinh tế Trung Quốc tăng trưởng nhanh, nhưng bước vào tuổi trưởng thành khi cơ hội thu hẹp và cạnh tranh ngày càng gay gắt.

Sau nhiều năm nỗ lực, nhiều người vẫn không có cuộc sống khá hơn cha mẹ, thậm chí phải trở về sống cùng gia đình. Việc làm ổn định khó tìm khiến hàng triệu người phải làm những công việc tự do bấp bênh, trong khi không ít người có việc làm lại kiệt sức vì môi trường làm việc khắc nghiệt.

Tháng 8 năm nay, tỷ lệ thất nghiệp thành thị tại Trung Quốc ở nhóm 16-24 tuổi, không tính học sinh, sinh viên, vào khoảng 19%, cao hơn gấp đôi mức khoảng 9% của nhóm cùng tuổi tại Mỹ. Ở nhóm 25-29 tuổi, tỷ lệ này là 7,5%, so với 5,3% tại Mỹ và mức thất nghiệp chung khoảng 5% của Trung Quốc. Trong khi đó, tiền lương tăng chậm.

Trước triển vọng bất định, nhiều người trẻ trì hoãn kết hôn, trong khi tỷ lệ sinh giảm mạnh. Một số khác chọn rút lui, sống bằng tiền tiết kiệm. Đầu năm nay, cơ quan tình báo Trung Quốc cảnh báo giới trẻ không nên theo lối sống “nằm phẳng” (lying flat), một cụm từ thịnh hành chỉ việc làm ở mức tối thiểu.

Zhang Tian, 27 tuổi, cũng đang loay hoay trước những khó khăn này. Mẹ cô mong con gái có việc làm ổn định, kết hôn và sinh con, nhưng cô và người bạn trai gắn bó suốt 5 năm vẫn chật vật gây dựng sự nghiệp.

Zhang tốt nghiệp ngành kiến trúc cảnh quan năm 2021, đúng lúc bong bóng bất động sản vỡ. Chỉ khoảng 6 tháng sau khi vào làm tại một công ty bất động sản ở Hàng Châu, cô bị sa thải. Sau đó, cô chuyển sang làm trợ lý hành chính ở Thượng Hải với mức lương thấp hơn, khoảng 1.200 USD mỗi tháng, rồi lại mất việc vào cuối năm ngoái.

“Hẹn hò là chuyện tình cảm, còn kết hôn và sinh con là chuyện tài chính”, Zhang chia sẻ.

Bạn trai của Zhang, Cheng Ming, cũng từng hai lần bị các công ty bất động sản sa thải. Sau khi học lập trình trực tuyến, Cheng tìm được việc tại một công ty công nghệ nhỏ, nhưng doanh nghiệp này sau đó phá sản. Hai người dự định học AI để tìm việc trong ngành công nghệ, dù triển vọng việc làm trong lĩnh vực này cũng bấp bênh.

Vấn đề cốt lõi là nền kinh tế Trung Quốc chưa tạo ra đủ việc làm ổn định và thu nhập cao. Tăng trưởng những năm gần đây chậm hơn đáng kể so với trước đại dịch. Một số ngành được chính phủ ưu tiên, như robot, phát triển mạnh nhưng không cần nhiều lao động. Trong khi đó, các ngành tư nhân từng thu hút đông sinh viên tốt nghiệp, như dạy kèm, lại bị siết quản lý. Sức mua yếu cũng khiến doanh nghiệp khó tuyển thêm người hoặc tăng lương.

“Thế hệ người trẻ hiện nay đang đối mặt triển vọng khá ảm đạm. Chưa rõ việc làm lương cao sẽ đến từ đâu”, ông Fred Neumann, nhà kinh tế trưởng phụ trách châu Á của ngân hàng HSBC, nhận định.

Jeremy Li, 28 tuổi, tốt nghiệp thạc sĩ truyền thông hồi tháng 1, khi thị trường tuyển dụng đã thu hẹp đáng kể. Dù gửi khoảng 100 hồ sơ, anh vẫn chưa tìm được công việc phù hợp. Khi tiền tiết kiệm cạn kiệt, Li phải sống nhờ cha mẹ ở Tế Nam, tỉnh Sơn Đông.

“Tôi không nghĩ cạnh tranh lại khốc liệt đến vậy”, Li nói.

AI đang tạo thêm sức ép lên thị trường lao động vốn đã khó khăn. Nhiều doanh nghiệp lớn tại Trung Quốc, trong đó có Alibaba và ByteDance, đã âm thầm cắt giảm nhân sự. Theo nguồn tin của Wall Street Journal, AI là một trong những nguyên nhân dẫn đến các đợt cắt giảm này.

Dù dồn nguồn lực phát triển AI, Chính phủ Trung Quốc cũng lo ngại tác động của công nghệ này đến ổn định xã hội và đã cảnh báo doanh nghiệp không cắt giảm việc làm khi ứng dụng AI. Cảnh báo được đưa ra sau khi Phó Thủ tướng Hà Lập Phong khảo sát các doanh nghiệp sử dụng nhiều lao động nhất nước hồi năm ngoái. Một số doanh nghiệp ước tính AI có thể thay thế ít nhất 30% số vị trí hiện có.

Trong dài hạn, tự động hóa có thể giúp Trung Quốc bù đắp tình trạng thiếu hụt lao động do dân số suy giảm. Nhưng trước mắt, AI đang phát triển nhanh trong lúc rất nhiều người trẻ vẫn chật vật tìm việc làm ổn định, nhất là các vị trí dành cho người mới vào nghề.

Một số giám đốc nhân sự cho biết họ không còn sẵn sàng tuyển người chưa có kinh nghiệm như trước, bởi AI đã có thể đảm nhiệm công việc. Nghiên cứu của Đại học ShanghaiTech trên 700 triệu tin tuyển dụng từ 5 nền tảng lớn trong giai đoạn 2022-2026 cho thấy nhu cầu tuyển dụng giảm mạnh nhất do AI ở nhóm lao động có 1-3 năm kinh nghiệm.

Công nghệ cũng bắt đầu đe dọa những công việc mà người trẻ tìm đến khi không kiếm được việc làm chuyên môn ổn định, như lái xe công nghệ, giao đồ ăn và livestream. Theo Trung tâm Nghiên cứu Hình thái Việc làm Mới Trung Quốc, số người làm việc linh hoạt, không có hợp đồng toàn thời gian, được dự báo tăng từ 280 triệu năm 2025 lên 320 triệu trong năm nay, chiếm hơn 40% việc làm thành thị. Tuy nhiên, việc triển khai nhanh taxi tự lái và robot sẽ khiến một phần các công việc này biến mất.

Chính quyền địa phương và các trường đại học đã triển khai các chương trình tư vấn nghề nghiệp, đào tạo nghề và khóa học về AI. Dù vậy, nhiều người, trong đó có các bậc cha mẹ, vẫn cho rằng người trẻ cần chịu đựng gian khổ như thế hệ trước.

Trên thực tế, thế hệ trẻ Trung Quốc sinh ra trong thập niên 1990 và 2000 lớn lên với niềm tin rằng chăm chỉ học tập và vào được một trường đại học tốt sẽ giúp họ có việc làm tốt, sống sung túc hơn cha mẹ. Số người theo học đại học tăng mạnh cùng với kỳ vọng ấy.

Năm nay, Trung Quốc có kỷ lục 12,7 triệu sinh viên tốt nghiệp đại học, và con số này được dự báo tiếp tục tăng trong khoảng một thập kỷ tới. Nhưng sau nhiều năm chịu áp lực học hành từ gia đình, nhiều người trẻ giờ đây kiệt sức và cảm thấy những nỗ lực của mình không được đền đáp.

Trở lại với Ma, Đại Lý là nơi lần đầu tiên anh có thể tận hưởng cuộc sống, từ ngủ nướng, tập gym đến nấu ăn cùng bạn bè và chơi poker. Nhưng chỉ vài tháng sau, anh bắt đầu chán và lo lắng cho tương lai.

“Tôi thấy mình như mắc kẹt trong trạng thái đóng băng, không thể nhúc nhích”, Ma chia sẻ.

Ma hiện sống nhờ tiền cha mẹ gửi, nhưng biết họ không thể chu cấp mãi. Ma đã rời Đại Lý và gần đây đi khắp Indonesia, vẫn chưa biết sẽ dừng chân ở đâu.