Nền kinh tế Mỹ vẫn duy trì đà tăng trưởng tương đối tốt, nhưng phần thu nhập dành cho người lao động trong tổng sản lượng kinh tế đã giảm xuống mức thấp nhất trong gần 80 năm...

Theo dữ liệu từ Cục Thống kê Lao động Mỹ (BLS), tỷ trọng thu nhập của người lao động trong tổng sản lượng kinh tế - tức phần giá trị sản lượng được trả cho người lao động dưới dạng tiền lương và các khoản thù lao - đã giảm xuống 52,8% hồi đầu năm nay. Đây là mức thấp nhất kể từ khi BLS bắt đầu thống kê chỉ tiêu này vào năm 1947.

NGƯỜI LAO ĐỘNG NGÀY CÀNG YẾU THẾ

“Điều này cho thấy người lao động Mỹ ngày càng yếu thế trong kỷ nguyên công nghệ, nhất là trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI). Phần lớn lợi ích tài chính đang thuộc về cổ đông và những người sở hữu vốn, còn người làm công ăn lương thông thường nhận được ngày càng ít”, bà Heather Long, nhà kinh tế trưởng tại quỹ tín dụng Navy Federal Credit Union, nhận định với hãng tin CNN.

Theo số liệu của BLS, tỷ trọng thu nhập của người lao động đã giảm dần qua nhiều năm, dù có lúc biến động, kể từ khi máy tính cá nhân bắt đầu phổ biến cách đây hơn 25 năm.

Tuy nhiên, theo bà Long, mức giảm trong năm nay rõ rệt hơn hẳn so với trước. Diễn biến này phản ánh quy mô đầu tư khổng lồ vào AI và tốc độ ứng dụng nhanh chóng của công nghệ này. Bà cũng cho rằng đây là tín hiệu báo trước những gì có thể xảy ra trong thời gian tới.

“Đây là vấn đề khiến tôi lo ngại nhất. Tôi cho rằng trong kỷ nguyên AI, mọi người vẫn sẽ có việc làm, nhưng họ sẽ không được hưởng nhiều lợi ích tài chính”, bà Long nói.

Theo ông Michael Feroli, nhà kinh tế trưởng phụ trách kinh tế Mỹ tại ngân hàng JPMorgan, với các xu hướng gần đây và tác động được dự báo của AI, tỷ trọng thu nhập của người lao động trong tổng sản lượng kinh tế theo thước đo của BLS có thể giảm xuống dưới 50% vào cuối thập kỷ này.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy các dữ liệu kinh tế hiếm khi đưa ra một bức tranh rõ ràng tuyệt đối. Một số thước đo khác cho thấy tình hình không ảm đạm như số liệu của BLS.

Bức tranh sẽ bớt bi quan hơn khi tính đến các yếu tố như khấu hao, thuế, thù lao trả bằng cổ phần và việc ngày càng nhiều doanh nghiệp chuyển sang mô hình không chịu thuế thu nhập doanh nghiệp, trong đó lợi nhuận được chuyển thẳng cho chủ sở hữu để tính thuế thu nhập cá nhân.

Kể từ thập niên 1990 đến nay, tỷ trọng thu nhập của người lao động Mỹ đã giảm 7,5 điểm phần trăm. Theo ước tính của nhà kinh tế Abhay Duggirala tại ngân hàng Goldman Sachs, khoảng 40% mức giảm này có thể lý giải bằng 3 yếu tố liên quan đến thuế, khấu hao và cách ghi nhận thù lao.

Thứ nhất, các thay đổi trong luật thuế khiến nhiều doanh nghiệp chuyển sang mô hình này. Nhờ đó, một phần khoản lẽ ra được trả dưới dạng tiền lương nay được ghi nhận thành lợi nhuận kinh doanh để hưởng ưu đãi thuế.

Thứ hai, doanh nghiệp ngày càng phụ thuộc vào các tài sản nhanh hao mòn như máy tính và phần mềm, khiến chi phí khấu hao tăng lên. Trong khi đó, các thước đo hoạt động kinh tế gộp vẫn tính cả khấu hao và thuế.

Thứ ba, thước đo của BLS chưa phản ánh đầy đủ một số hình thức thưởng theo hiệu quả công việc và thù lao trả bằng cổ phần.

Trong báo cáo nghiên cứu công bố hồi tháng 9, ông Duggirala cho biết 60% mức giảm còn lại bắt nguồn từ những thay đổi mang tính cơ cấu của nền kinh tế.

Cụ thể, doanh nghiệp đặt giá bán ngày càng cao so với chi phí, nhiều ngành chỉ còn tập trung vào một số ít doanh nghiệp lớn, tự động hóa ngày càng phổ biến, trong khi người lao động ngày càng yếu thế khi thương lượng với giới chủ.

“Nếu các xu hướng mang tính cơ cấu này tiếp diễn, chẳng hạn do AI có khả năng tự động hóa thêm nhiều tác vụ, tỷ trọng thu nhập của người lao động nhiều khả năng sẽ tiếp tục giảm”, ông Duggirala nhận định trong báo cáo.

Trong khi đó, viện nghiên cứu chính sách thuế Tax Foundation đưa ra một cách tính khác, loại trừ các khoản như khấu hao và thuế. Theo cách tính này, tỷ trọng thu nhập của người lao động vẫn nằm trong phạm vi dao động từng ghi nhận trong lịch sử.

Ông Richard DiSalvo, nhà kinh tế cấp cao tại Tax Foundation, giải thích rằng nếu tính trên thu nhập gộp, người lao động nhận khoảng một nửa trong mỗi USD. Tuy nhiên, thu nhập gộp bao gồm nhiều khoản không thực sự trở thành thu nhập của bất kỳ ai, như khấu hao và thuế.

Vì vậy, ông cho rằng nên dựa trên thu nhập ròng, tức phần còn lại sau khi trừ các khoản này. Tính theo cách đó, phần thu nhập thuộc về chủ sở hữu vốn, như lợi nhuận doanh nghiệp, tiền lãi và tiền thuê, chỉ chiếm khoảng 22,6-31,7%, chứ không phải một nửa như khi tính trên thu nhập gộp.

“Chúng tôi không phủ nhận tỷ trọng thu nhập của người lao động đã giảm trong 20 năm qua. Điều chúng tôi muốn nói là tỷ trọng này không lao dốc như dữ liệu của BLS thể hiện”, ông DiSalvo nói.

DIỄN BIẾN CHẬM NHƯNG HỆ QUẢ RÕ RỆT

Dù vậy, theo ông Gregory Daco, nhà kinh tế trưởng tại EY-Parthenon, đơn vị tư vấn chiến lược thuộc hãng kiểm toán và tư vấn EY, bất kỳ sự sụt giảm nào của tỷ trọng thu nhập của người lao động cũng đáng lưu tâm, nhất là khi một cuộc cách mạng công nghệ đang diễn ra.

“Nền kinh tế vẫn tăng trưởng với tốc độ khá vững, nhưng không phải ai cũng được hưởng thành quả tăng trưởng một cách đồng đều”, ông Daco nói.

Ông Daco cho biết biên lợi nhuận của doanh nghiệp, nhất là các doanh nghiệp gắn với cuộc cách mạng AI, đang ở mức cao kỷ lục. Đồng thời, nỗ lực kiểm soát chi phí liên tục của các nhà lãnh đạo doanh nghiệp và khả năng thương lượng ngày càng yếu của người lao động đã tiếp tục kìm hãm phần thu nhập dành cho người lao động.

“Đây là một hiện tượng diễn ra chậm nhưng tác động thực sự đến tiêu dùng và tâm lý người tiêu dùng”, ông Daco nói.

Ông Daco ước tính tổng thu nhập trong nước (GDI) của Mỹ hiện ở mức 23,6 nghìn tỷ USD sau khi điều chỉnh theo lạm phát. Với quy mô này, nếu tỷ trọng thu nhập của người lao động quay về mức 56%, mỗi hộ gia đình sẽ có thêm 3.900 USD. Nếu tỷ trọng này trở lại mức gần 62% như đầu những năm 2000, mỗi hộ có thể nhận thêm tới 14.400 USD.

Bà Long cũng cảnh báo việc tỷ trọng thu nhập của người lao động tiếp tục giảm sẽ để lại hệ quả thực tế. Một trong số đó là các hộ gia đình có thể ngày càng không hài lòng.

“Đây là một thay đổi khá lớn và người dân cảm nhận được điều đó. Thay đổi này gắn liền với sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân túy, cùng nỗi lo về khả năng chi trả và việc nhóm 1% giàu nhất ngày càng bỏ xa phần còn lại của xã hội”, bà Long nói.

Trên thực tế, tâm lý người tiêu dùng Mỹ đã liên tục suy yếu trong phần lớn thời gian của năm nay. Giá xăng tăng vọt do chiến tranh Mỹ - Iran, cùng với lo ngại AI có thể ảnh hưởng tiêu cực đến thị trường lao động, càng làm nỗi lo về khả năng chi trả thêm trầm trọng.

Bên cạnh đó, lạm phát đã duy trì ở mức cao suốt hơn 5 năm và nóng lên trong những tháng gần đây. Diễn biến này khiến Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) tăng lãi suất lần đầu tiên sau 3 năm, đẩy chi phí vay vốn lên cao hơn. Các nhà hoạch định chính sách của Fed sẽ nhóm họp trong tuần này và được dự báo sẽ giữ nguyên lãi suất.