Nhiều đại biểu Quốc hội đề nghị quy định chặt chẽ hơn các trường hợp chỉ định thầu, kiểm soát việc xác định giá gói thầu và làm rõ trách nhiệm của chủ đầu tư, nhà thầu nhằm hạn chế thất thoát, lãng phí và bảo đảm hiệu quả sử dụng vốn...

Sáng 6/11, dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật Đấu thầu sửa đổi.

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (đoàn Hải Phòng) cho rằng thực tế hoạt động đấu thầu vẫn tồn tại những vấn đề cần được xử lý. Việc thực hiện đúng quy trình chưa chắc bảo đảm tiến độ; lựa chọn nhà thầu có giá thấp nhất chưa chắc đồng nghĩa với sử dụng vốn hiệu quả; còn việc lựa chọn xong nhà đầu tư chưa chắc đã bảo đảm đất đai, tài nguyên được đưa vào khai thác.

Một trong những nội dung được đại biểu đề cập là điểm i, khoản 6, Điều 19 dự thảo Luật, cho phép chỉ định thầu đối với “các gói thầu khác” nhằm đáp ứng yêu cầu về tiến độ, chất lượng, hiệu quả. Theo đại biểu, nếu không có tiêu chí khách quan, cụ thể thì khó phân biệt trường hợp ngoại lệ được chỉ định thầu với những trường hợp phải tổ chức cạnh tranh.

KIỂM SOÁT CHẶT CHỈ ĐỊNH THẦU, GIÁ GÓI THẦU VÀ TRÁCH NHIỆM THỰC HIỆN

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn đề nghị thay quy định mở này bằng nguyên tắc chỉ định thầu chỉ áp dụng đối với các trường hợp được liệt kê cụ thể. Quyết định chỉ định thầu cần công khai lý do, tiến độ cam kết và có cơ chế đối chiếu với tiến độ thực hiện thực tế.

Đối với trách nhiệm khi dự án chậm tiến độ, đại biểu đề nghị bổ sung quy định về nghĩa vụ trả lãi khi chủ đầu tư chậm thanh toán; xác định trách nhiệm của tổ chức, cá nhân gây chậm vốn, chậm bàn giao mặt bằng. Trường hợp nhà thầu chậm tiến độ hoặc không bảo đảm chất lượng do lỗi đã được xác định bằng văn bản, cần có cơ chế khấu trừ bảo đảm tương ứng và hạn chế dự thầu có thời hạn đối với nhà thầu bị chấm dứt hợp đồng do lỗi của mình.

Về xác định giá gói thầu, đại biểu cho rằng việc dự thảo cho phép sử dụng một trong nhiều nguồn thông tin, trong khi dự thảo nghị định chấp nhận tối thiểu một báo giá, cần được bổ sung cơ chế kiểm soát. Với hàng hóa, công trình có chi phí sau mua đáng kể và có thể lượng hóa, cần xem xét giá đánh giá có tính đến chi phí vòng đời.

Đại biểu cũng đề nghị trường hợp giá gói thầu chỉ dựa trên một báo giá hoặc cao hơn giá trúng thầu của các gói thầu tương tự trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia thì chủ đầu tư phải giải trình. Giá quyết toán cần được sử dụng để đối chiếu với giá trúng thầu nhằm đánh giá hiệu quả thực hiện.

Đối với các dự án có sử dụng đất, khu vực biển, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn đề nghị quy định rõ các cam kết của nhà đầu tư về giải phóng mặt bằng, khởi công, đưa dự án vào khai thác và tiến độ nộp ngân sách. Những cam kết này cần trở thành nghĩa vụ có thể kiểm tra, kèm biện pháp xử lý nếu chậm tiến độ do lỗi của nhà đầu tư.

Cũng góp ý về dự thảo luật, đại biểu Nguyễn Văn Mạnh (đoàn Phú Thọ) đánh giá việc bổ sung hành vi nghiêm cấm dàn xếp, thỏa thuận nâng khống giá gói thầu, giá dự toán tại Điều 14 là cần thiết. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng cần phân định rõ hành vi thông đồng nâng khống giá với hoạt động khảo sát, thu thập báo giá thị trường theo quy trình nghiệp vụ thông thường.

Theo đại biểu, nếu quy định không đủ rõ có thể khiến cán bộ làm công tác lập, thẩm định và phê duyệt dự toán e ngại, sợ sai. Vì vậy, cần xác định rõ yếu tố cấu kết, thỏa thuận cung cấp báo giá sai lệch có tổ chức nhằm ấn định giá dự toán vượt mặt bằng thị trường. Đồng thời, cần có nguyên tắc bảo vệ cán bộ thực hiện đúng quy trình khảo sát giá, không có yếu tố tư lợi nhưng gặp biến động khách quan của thị trường.

Đại biểu Tô Ái Vang (đoàn Cần Thơ) cũng đề nghị chỉ xác định hành vi nâng khống giá là vi phạm khi có chứng cứ về yếu tố lợi dụng, thông đồng hoặc gian lận có tổ chức; không quy kết vi phạm trong trường hợp chênh lệch giá xuất phát từ biến động khách quan của thị trường.

PHÂN CẤP PHÂN QUYỀN PHẢI ĐI ĐÔI VỚI TRÁCH NHIỆM

Giải trình tại phiên thảo luận, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết dự thảo luật sửa đổi theo hướng mở rộng các hình thức lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư, bên cạnh đấu thầu cạnh tranh còn có đàm phán cạnh tranh và chỉ định thầu. Tuy nhiên, các hình thức này cần có tiêu chuẩn, tiêu chí cụ thể, đi kèm cơ chế kiểm tra, giám sát để bảo đảm công khai, minh bạch và tránh lợi dụng chính sách.

Về tình trạng nhà thầu bỏ giá thấp nhưng không bảo đảm chất lượng và tiến độ, Bộ trưởng cho biết dự thảo đã bổ sung các tiêu chí đánh giá về kỹ thuật hoặc kết hợp giữa kỹ thuật và giá nhằm lựa chọn được nhà thầu đáp ứng yêu cầu. Dự thảo cũng bổ sung quy định tăng cường sử dụng cơ sở dữ liệu, kết nối liên thông giữa các cơ quan để cung cấp thông tin giá làm căn cứ tham chiếu khi lựa chọn nhà thầu.

Đối với việc phân cấp, phân quyền, Bộ trưởng nhấn mạnh cơ chế này phải đi cùng kiểm tra, giám sát và đề cao trách nhiệm của người quyết định, không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý.

Theo số liệu được Bộ trưởng nêu, năm 2025 có gần 600.000 gói thầu, trong đó tỷ lệ chỉ định thầu khoảng 72%. Đây là khối lượng lớn, đòi hỏi việc phân cấp phải gắn với trách nhiệm của người đứng đầu trong quyết định và tổ chức thực hiện.

Kết luận phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định về hình thức và phương thức lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư; cân nhắc thận trọng việc mở rộng trường hợp chỉ định thầu, chỉ định nhà đầu tư, nhất là trường hợp chỉ định để đáp ứng yêu cầu về tiến độ, chất lượng, hiệu quả.

Theo Phó Chủ tịch Quốc hội, dự thảo cần quy định rõ điều kiện, tiêu chí, giới hạn áp dụng và trách nhiệm giải trình, tránh lạm dụng chỉ định thầu làm thu hẹp cạnh tranh. Các nguyên tắc, điều kiện và giới hạn đối với những nội dung quan trọng cần được quy định ngay trong luật, hạn chế giao văn bản dưới luật quy định những nội dung có thể mở rộng các trường hợp hạn chế cạnh tranh.

Đối với việc xác định giá gói thầu, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị hoàn thiện quy định theo hướng linh hoạt trong sử dụng các nguồn thông tin giá, đơn giản hóa thủ tục thu thập báo giá nhưng phải bảo đảm căn cứ xác định giá khách quan, minh bạch và có thể kiểm chứng. Trách nhiệm của chủ đầu tư trong xác định, phê duyệt và giải trình giá gói thầu cũng cần được làm rõ nhằm phòng ngừa nguy cơ nâng khống giá, thất thoát và lãng phí.

Phó Chủ tịch Quốc hội đồng thời yêu cầu rà soát các quy định về sửa đổi hợp đồng, nhất là những trường hợp được thỏa thuận thay đổi giá hợp đồng trọn gói, đơn giá cố định. Việc điều chỉnh phải có nguyên tắc, điều kiện và giới hạn rõ ràng, không làm thay đổi các cam kết cơ bản làm căn cứ lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư.

Bên cạnh đó, cần xác định rõ các hành vi bị cấm, chủ thể vi phạm và chế tài xử lý đủ mạnh; đặc biệt kiểm soát việc tổ chức lựa chọn nhà thầu khi chưa xác định được nguồn vốn, tăng cường phòng ngừa vi phạm từ sớm. Phó Chủ tịch Quốc hội cũng lưu ý việc kiểm soát sử dụng nhà thầu phụ và hoàn thiện quy định về mua sắm thuốc, hóa chất, vật tư, thiết bị y tế để không làm gián đoạn hoạt động khám, chữa bệnh.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị Tổng Thư ký Quốc hội phối hợp với Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính tổng hợp đầy đủ ý kiến đại biểu, gửi Chính phủ chỉ đạo tiếp thu, giải trình và hoàn thiện dự thảo luật, bảo đảm tiến độ trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến trước khi Quốc hội xem xét thông qua vào cuối kỳ họp.