Bờ biển phía Nam Tây Ban Nha cung cấp tới 25% lượng rau quả của châu Âu, đưa trái cây và rau củ tới các thị trường trên khắp lục địa quanh năm. Nhưng phía sau năng lực sản xuất nông nghiệp quy mô lớn là sức ép ngày càng nghiêm trọng lên nguồn nước, khi biến đổi khí hậu, hạn hán và khai thác nước ngầm quá mức đang đe dọa chính nền tảng của “vựa rau quả” này...

Vườn quốc gia Donana ở Tây Nam Tây Ban Nha là một trong những vùng đất ngập nước quan trọng nhất châu Âu, nơi sinh sống của hàng triệu chim di cư và nhiều loài bị đe dọa như linh miêu Iberia.

Thế nhưng, nhiều khu vực tại đây đang dần khô cạn. Nhiệt độ gia tăng và những đợt hạn hán kéo dài do biến đổi khí hậu là một phần nguyên nhân. Nhưng sức ép từ hoạt động nông nghiệp thâm canh và tình trạng khai thác nước ngầm quá mức cũng đang khiến vấn đề trở nên nghiêm trọng hơn.

Khu vực ven Đại Tây Dương được UNESCO bảo vệ này phụ thuộc lớn vào một tầng chứa nước ngầm. Trong nhiều năm, tầng nước này đã bị khai thác bởi hàng trăm giếng, trong đó có nhiều giếng trái phép.

Đằng sau áp lực đó là một ngành sản xuất có ý nghĩa lớn đối với an ninh lương thực của châu Âu. Tây Ban Nha cung cấp khoảng một phần tư lượng rau quả tươi của châu lục, giúp các quốc gia ở những vùng khí hậu lạnh hơn có trái cây và rau củ quanh năm. Nhưng để duy trì dòng chảy nông sản đó, Tây Ban Nha đang phải trả một cái giá ngày càng lớn bằng nguồn tài nguyên nước.

“VÀNG ĐỎ” DÂU TÂY VÀ CÁI GIÁ CỦA NƯỚC

Khu vực Donana từng là vùng săn bắn của hoàng gia, với những đầm lầy và hồ nước trải rộng. Đầu thế kỷ 20, một số khu vực bắt đầu được đưa vào canh tác khô - hình thức nông nghiệp tại các vùng khô hạn phụ thuộc nhiều vào nước mưa.

Đến năm 1971, khi Tây Ban Nha vẫn nằm dưới chế độ của Tướng Francisco Franco, chính quyền tuyên bố hoạt động tưới tiêu tại khu vực này là một lợi ích quốc gia. Kế hoạch Almonte-Marismas, được đặt theo tên tầng chứa nước mà chương trình khai thác, nằm trong một nỗ lực quy mô lớn do nhà nước tài trợ nhằm gia tăng sản lượng lương thực. Các nhà chức trách khi đó quyết định đặt cược vào dâu tây và gọi loại nông sản này là “vàng đỏ”.

Theo các tính toán dựa trên dữ liệu của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO), dâu tây có thể mang lại doanh thu gộp lên tới 150.000 euro, tương đương khoảng 170.000 USD, mỗi ha mỗi năm. Con số này cao hơn đáng kể so với khoảng 20.000 euro đối với khoai tây và 15.000 euro đối với nho.

Lợi nhuận cao khiến dâu tây nhanh chóng trở thành cây trồng hấp dẫn. Nhưng việc mở rộng sản xuất dâu tây trên quy mô lớn cũng đồng nghĩa với nhu cầu sử dụng nước tăng mạnh.

Các nhà chức trách đã cấp hạn ngạch và phân bổ nguồn nước tương đối rộng rãi, dường như chưa tính đầy đủ khả năng khai thác bền vững của tầng chứa nước. Khi diện tích canh tác tiếp tục mở rộng, ngay cả những hạn ngạch hợp pháp cũng không còn đủ đáp ứng nhu cầu. Một bộ phận nông dân bắt đầu tìm đến các giếng khoan và hồ chứa trái phép để bù đắp phần thiếu hụt.

Theo Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (WWF) Tây Ban Nha, vào năm 2016, khu vực đất ngập nước Donana có hơn 1.000 giếng trái phép và hơn 1.700 hồ chứa được sử dụng để tưới tiêu bất hợp pháp trên diện tích tương đương khoảng 4.200 sân bóng đá.

Những công trình này không chỉ lấy nước từ tầng chứa nước ngầm mà còn làm suy giảm nguồn cung cấp cho cư dân địa phương và gây thêm sức ép lên hệ sinh thái của khu vực được UNESCO bảo vệ.

“Mỗi năm lại nóng hơn và nước cũng cạn nhanh đến mức đáng kinh ngạc”, một người dân ở thị trấn El Rocío, phía Bắc vùng đất ngập nước, nói với DW.

Một người dân khác cho biết mối quan tâm lớn nhất của ông là đàn gia súc. Ông phải lấy nước cho chúng nhưng giếng không có đủ nước để đáp ứng nhu cầu cùng một lúc.

Ông Pedro Banez, thuộc Hiệp hội Người sử dụng nước Condado, cho rằng tình trạng hạn hán nghiêm trọng kéo dài cùng sự thiếu quan tâm từ phía chính quyền đã góp phần khiến vấn đề trở nên khó kiểm soát. Theo ông, một số trang trại, hoặc một phần của các trang trại, nằm ngoài khu vực được phân loại là đất nông nghiệp có thể tưới tiêu nhưng vẫn tìm cách khai thác nguồn nước.

CUỘC CHIẾN VỚI “TRỘM NƯỚC”

Tình trạng khai thác nước trái phép bắt đầu nhận được sự chú ý mạnh mẽ hơn sau một vụ việc nghiêm trọng vào năm 2019. Một đứa trẻ 2 tuổi đã rơi xuống một giếng khoan sâu, được cho là bất hợp pháp, trên một trang trại gần Malaga và tử vong. Sau sự việc, lực lượng Cảnh vệ Dân sự Tây Ban Nha thành lập các đơn vị chuyên trách tập trung vào hoạt động khai thác và sử dụng nước trái phép.

Hai năm sau, vào năm 2021, Tòa án Công lý Liên minh châu Âu phán quyết Tây Ban Nha đã không bảo vệ tầng chứa nước Donana, qua đó vi phạm luật pháp của EU.

Hiện nay, cảnh sát và các tổ chức môi trường như WWF Tây Ban Nha đang sử dụng kết hợp nhiều công cụ để truy tìm hoạt động khai thác nước bất hợp pháp, không chỉ tại Doñana mà còn ở những vùng nông nghiệp khác đang chịu áp lực lớn về nguồn nước trên khắp Tây Ban Nha.

Quá trình điều tra thường bắt đầu bằng hình ảnh vệ tinh. Các điều tra viên đối chiếu hình ảnh vệ tinh với bản đồ quyền sử dụng đất để xác định những khu vực có vẻ xanh tốt hơn so với mức được phép theo tình trạng pháp lý. Những khu vực đáng ngờ sau đó được kiểm tra bằng máy bay không người lái để xác định chính xác nguồn nước được sử dụng.

Một số giếng hoàn toàn bất hợp pháp. Những trường hợp khác có giấy phép nhưng khai thác vượt quá hạn mức được cấp. Với nhóm này, các cơ quan chức năng cần tiến hành kiểm tra trực tiếp tại hiện trường để thu thập bằng chứng.

Một trong những thiết bị được kiểm tra là đồng hồ đo lưu lượng, vốn có nhiệm vụ ghi nhận lượng nước được bơm từ giếng. Theo các nhà điều tra, tình trạng can thiệp vào đồng hồ đo khá phổ biến. Một thủ đoạn được sử dụng là đặt nam châm công suất lớn gần thiết bị, làm gián đoạn cơ chế bên trong đồng hồ để nước có thể được khai thác mà không được ghi nhận đầy đủ.

Nông dân bị phát hiện khai thác nước trái phép có thể bị truy tố về các hành vi liên quan đến tội phạm môi trường và gian lận. Phần lớn trường hợp phải chịu phạt tiền, nhưng mức án có thể lên tới 5 năm tù.

Tuy nhiên, việc kiểm soát khai thác nước chỉ là một phần của bài toán. Tây Ban Nha còn phải tìm cách duy trì năng lực sản xuất nông nghiệp và nguồn thu kinh tế mà ngành rau quả mang lại trong điều kiện nguồn nước ngày càng hạn chế.

TỪ KHAI THÁC QUÁ MỨC ĐẾN NÔNG NGHIỆP TIẾT KIỆM NƯỚC

Nhằm đảo ngược tình trạng khai thác nước quá mức kéo dài nhiều thập kỷ, chính quyền địa phương và trung ương Tây Ban Nha đã đàm phán một kế hoạch phối hợp trị giá 1,4 tỷ euro. Chính phủ tiếp tục đóng cửa các giếng trái phép. Riêng tại khu vực Donana, gần 300 giếng đã được phong tỏa.

Các cơ quan chức năng cũng bắt đầu mua lại đất nông nghiệp, phục hồi hệ sinh thái và chuyển đổi những khu vực này thành vùng được bảo vệ. Đồng thời, các quỹ hỗ trợ tạo việc làm trong những lĩnh vực khác như du lịch và năng lượng tái tạo được thiết lập, nhằm giúp người dân có thêm nguồn sinh kế ngoài nông nghiệp thâm dụng nước.

Trong khi đó, nông dân cũng phải thay đổi phương thức sản xuất. Một trong những giải pháp được áp dụng rộng rãi là tưới nhỏ giọt. Thay vì tưới một diện tích lớn, mỗi cây được cung cấp nước thông qua một đầu nhỏ giọt riêng. Hệ thống này được kết hợp với cảm biến độ ẩm để xác định chính xác lượng nước mà cây cần.

Nhờ đó, nông dân có thể giảm lượng nước sử dụng, đồng thời hạn chế việc bón phân quá mức. Một số người cũng bắt đầu chuyển sang những loại cây trồng ít cần nước hơn và thay đổi mùa vụ sang những tháng có nhiệt độ thấp hơn.

Đối với Tây Ban Nha, vấn đề càng trở nên quan trọng khi rau quả là một trong những nhóm hàng nông sản có vai trò lớn trên thị trường châu Âu. Nếu nguồn nước tiếp tục suy giảm, lợi thế sản xuất quanh năm có thể bị ảnh hưởng.

BÀI TOÁN KHÔNG CHỈ CỦA TÂY BAN NHA

Tây Ban Nha không phải quốc gia duy nhất phải đối mặt với mâu thuẫn giữa mở rộng sản xuất nông nghiệp và bảo đảm nguồn nước. Khi các nền kinh tế phát triển, sản xuất rau quả ngày càng được chuyển tới những khu vực có chi phí lao động thấp hơn, ít hạn chế hơn và điều kiện khí hậu thuận lợi.

Mexico, Brazil và Colombia cung cấp thực phẩm cho một phần thị trường Mỹ. Nhiều quốc gia Đông Nam Á xuất khẩu lượng lớn nông sản sang Trung Quốc và Nhật Bản. Tại Bắc Phi, Morocco và Ai Cập cũng cung cấp rau quả tươi cho các quốc gia châu Âu ở phía Bắc.

Tuy nhiên, giống như Tây Ban Nha, hoạt động nông nghiệp thâm canh tại những khu vực này đang gây sức ép lên nguồn nước địa phương.

Morocco đã sử dụng hình ảnh vệ tinh để giám sát hoạt động tưới tiêu, đồng thời hỗ trợ tài chính cho những nông dân chuyển sang hệ thống tưới nhỏ giọt. Tại Ấn Độ, chính phủ đang thúc đẩy nông dân chuyển sang những loại cây trồng ít sử dụng nước hơn.

Tại California, Mỹ, chính quyền bang đã triển khai các chương trình hỗ trợ tài chính để nông dân dừng một số hình thức tưới tiêu nhất định, đồng thời ban hành các quy định nhằm giám sát và phân bổ nguồn nước theo hướng bền vững hơn. Điểm chung của những nỗ lực này là chuyển từ tư duy khai thác nguồn nước theo nhu cầu sang quản lý nước như một tài sản có giới hạn.

Tây Ban Nha hiện đang tìm cách giải quyết nghịch lý đó bằng cách kết hợp kiểm soát khai thác nước trái phép, phục hồi hệ sinh thái, thay đổi cơ cấu cây trồng và đầu tư vào công nghệ tưới tiết kiệm nước.

Bài toán dài hạn không chỉ là bảo vệ Donana hay đóng cửa những giếng khoan trái phép. Đó là làm thế nào để duy trì vai trò của Tây Ban Nha như một trong những “vựa rau quả” của châu Âu mà không tiếp tục tiêu hao nguồn tài nguyên nước ngày càng khan hiếm.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét, nước không còn có thể được xem là một nguồn tài nguyên vô hạn. Hiệu quả sử dụng nước vì thế sẽ trở thành một yếu tố ngày càng quan trọng của hiệu quả kinh tế, năng lực cạnh tranh và tính bền vững của ngành nông nghiệp.