Mực nước trên các con sông lớn như Rhine, Danube và Po đang xuống mức thấp lịch sử, gây sức ép ngày càng lớn lên vận tải, nông nghiệp, sản xuất công nghiệp và các hệ sinh thái nước ngọt. Khi hạn hán và nắng nóng trở nên thường xuyên hơn, cuộc khủng hoảng nước bắt đầu đặt ra bài toán về chi phí cung cấp nước sạch và khả năng chống chịu của nền kinh tế châu Âu…

Sau đợt nắng nóng dữ dội hồi tháng 6 cùng những vụ cháy rừng nghiêm trọng tại miền Nam nước Pháp và Tây Ban Nha, châu Âu tiếp tục trải qua một mùa hè với hàng loạt hiện tượng thời tiết cực đoan do biến đổi khí hậu. Trên khắp lục địa, nhiều con sông đang xuống mức nước thấp bất thường, trong đó có những đoạn của Rhine, Danube và Po đã chạm mức thấp lịch sử.

Không chỉ ảnh hưởng đến hệ sinh thái, tình trạng này đang tác động trực tiếp tới hoạt động vận tải đường thủy, sản xuất công nghiệp và nông nghiệp. Nhiều tàu chở hàng buộc phải giảm tải, trong khi một số tuyến vận tải trên sông Danube đã không còn đủ điều kiện để tàu hàng và tàu du lịch đi qua.

Tại Hungary, Romania và Croatia, khi lòng sông ngày càng khô cạn, những con tàu bị chìm và ô tô từng nằm dưới nước đã xuất hiện trở lại. Ở các thành phố của Đức như Cologne và Düsseldorf, người dân thậm chí có thể đi bộ qua một số đoạn sông Rhine, nơi thông thường có dòng nước chảy mạnh.

Tình trạng này đang trở nên nghiêm trọng hơn khi biến đổi khí hậu làm gia tăng nhiệt độ và kéo dài các đợt hạn hán. Đằng sau những con số về mực nước là một vấn đề lớn hơn: khả năng duy trì các chức năng kinh tế, sinh thái và xã hội của hệ thống sông ngòi châu Âu đang đứng trước sức ép ngày càng lớn.

HỆ SINH THÁI NƯỚC NGỌT ĐỨNG TRƯỚC SỨC ÉP KÉP

Những cánh đồng khô hạn, mùa màng thất thu và lòng sông trơ đáy là những biểu hiện dễ nhận thấy nhất của hạn hán. Tuy nhiên, tác động sâu sắc hơn đang diễn ra bên dưới mặt nước.

Khi mực nước sông giảm, nhiệt độ nước tăng và lượng oxy hòa tan giảm, làm gia tăng nguy cơ cá chết hàng loạt. Jeanette Völker, nhà khoa học thuộc Cơ quan Môi trường Liên bang Đức (UBA), cho biết những khu vực bãi sỏi dọc sông Rhine đang khô dần. Đây vốn là môi trường sống của các loài trai và động vật không xương sống, đồng thời là nguồn thức ăn quan trọng của cá. Khi nước rút quá nhanh, các loài sinh vật này không thể di chuyển kịp và có thể chết hàng loạt, tạo thêm sức ép lên toàn bộ chuỗi thức ăn dưới nước.

Hạn hán, nắng nóng kéo dài cùng lượng chất dinh dưỡng dư thừa từ phân bón nông nghiệp cũng tạo điều kiện cho hiện tượng tảo nở hoa, gây nguy hiểm cho các loài cá và làm suy giảm chất lượng nước.

Một ví dụ điển hình từng xảy ra trên sông Oder, ở khu vực biên giới Đức - Ba Lan vào năm 2022. Nhiệt độ cao, mực nước thấp và độ mặn gia tăng đã tạo điều kiện cho một loài tảo xâm lấn độc hại phát triển mạnh, khiến khoảng 1.000 tấn cá chết dọc một số đoạn sông.

Các chuyên gia cho rằng nguy cơ xảy ra một thảm họa tương tự trên sông Rhine trong mùa hè này chưa ở mức nghiêm trọng như Oder năm 2022 do hàm lượng oxy vẫn tương đối cao. Tuy nhiên, những rủi ro đối với hệ sinh thái nước ngọt vẫn đang gia tăng.

Đáng chú ý, tác động của hạn hán không dừng lại ở môi trường tự nhiên mà còn có thể ảnh hưởng trực tiếp tới nguồn nước sinh hoạt. Sông Rhine và Danube nhận nước từ hàng loạt phụ lưu. Những phụ lưu này đóng vai trò quan trọng trong việc bổ sung nước và duy trì hệ thống lọc tự nhiên. Thảm thực vật, lau sậy và các lớp đất ven sông giúp nước thấm dần xuống đất, lọc bớt chất ô nhiễm trước khi bổ sung vào nguồn nước ngầm.

Tại Đức, một phần đáng kể nước uống được cung cấp thông qua cơ chế được gọi là “lọc qua bờ sông”. Tuy nhiên, khi hạn hán kéo dài, quá trình tự nhiên này bị suy yếu. Trong khi mực nước sông giảm, một lượng nước thải tương đối ổn định, chủ yếu từ công nghiệp và các nhà máy xử lý nước thải, vẫn được đưa vào sông. Điều này khiến nồng độ chất ô nhiễm trong nước tăng lên.

Nếu các hệ sinh thái đóng vai trò lọc nước bị suy thoái, các cơ sở xử lý nước sẽ phải tăng cường xử lý để bảo đảm nguồn nước sạch cho người dân. Điều đó đồng nghĩa với chi phí đầu tư và vận hành cao hơn.

Các hiệp hội công nghiệp Đức ước tính chi phí cung cấp nước có thể tăng tới 30% do tác động của biến đổi khí hậu. Đến năm 2035, nước này có thể cần đầu tư thêm tới 14 tỷ euro cho các hệ thống xử lý nước, đường ống và hồ chứa nhằm thích ứng với điều kiện khí hậu mới.

MỰC NƯỚC THẤP ĐE DỌA CHUỖI CUNG ỨNG VÀ NĂNG LƯỢNG

Khủng hoảng nước đang ngày càng chuyển thành vấn đề kinh tế khi hoạt động vận tải đường thủy bị gián đoạn.

Tại Đức, một số tàu trên sông Rhine hiện chỉ có thể chở khoảng 1/5 lượng hàng so với mức thông thường. Việc phải giảm tải làm tăng chi phí vận chuyển, gây chậm trễ nguồn cung nguyên liệu và đẩy giá thành sản xuất lên cao. Điều này cho thấy nước không chỉ là tài nguyên môi trường mà còn là yếu tố cấu thành năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Khi dòng sông không còn bảo đảm điều kiện vận tải như trước, những mắt xích trong chuỗi cung ứng có thể bị gián đoạn.

Năng lượng cũng đang chịu tác động. Tại Hungary, mực nước thấp trên sông Danube từng buộc nhà máy điện hạt nhân Paks phải ngừng hoạt động do gặp khó khăn trong việc bảo đảm nguồn nước làm mát. Chính phủ Hungary đã phải kêu gọi hộ gia đình và doanh nghiệp tiết kiệm điện trong bối cảnh lo ngại nguy cơ thiếu năng lượng.

Tại Romania, quân đội đã phải phá một khối đá trên một nhánh của sông Danube nhằm bảo đảm nguồn nước làm mát cho nhà máy điện hạt nhân Cernavoda và tránh nguy cơ phải dừng hoạt động.

Những diễn biến này cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa an ninh nguồn nước, an ninh năng lượng và an ninh chuỗi cung ứng. Khi nguồn nước suy giảm, không chỉ sản xuất nông nghiệp bị ảnh hưởng mà cả công nghiệp, logistics và hệ thống năng lượng cũng đối mặt rủi ro.

Tại Đức, chính phủ đang tìm kiếm cả giải pháp ngắn hạn và dài hạn. Một trong những phương án được thảo luận là nạo vét sâu hơn một số đoạn luồng tàu trên sông Rhine để duy trì vận tải trong điều kiện mực nước thấp.

Tuy nhiên, giải pháp này cũng gây tranh luận. Các chuyên gia cảnh báo việc tiếp tục nạo vét và làm sâu luồng tàu có thể làm tăng tốc độ thoát nước, hạ thấp mực nước ngầm và khiến các vùng đồng bằng ngập lũ khô nhanh hơn. Về dài hạn, điều này có thể làm suy yếu khả năng giữ nước tự nhiên của hệ thống sông.

Thay vào đó, một số chuyên gia đề xuất phát triển các loại tàu có mớn nước nông, có thể hoạt động trong điều kiện mực nước thấp, đồng thời chuyển một phần vận tải hàng hóa từ đường thủy sang đường sắt. Mặc dù vây, các chuyên gia cũng chỉ ra rằng quá trình chuyển đổi này đòi hỏi cần có thời gian và nguồn vốn đầu tư đáng kể.

KHÔNG THỂ CHỈ THÍCH ỨNG, PHẢI KHÔI PHỤC KHẢ NĂNG GIỮ NƯỚC

Từ cuộc khủng hoảng hiện nay, các chuyên gia cho rằng châu Âu cần thay đổi cách tiếp cận đối với quản lý sông ngòi. Thay vì chỉ tìm cách duy trì hoạt động kinh tế trong điều kiện nước ngày càng ít, cần phục hồi khả năng tự nhiên của các hệ sinh thái trong việc lưu giữ và điều tiết nguồn nước.

Theo Jeanette Völker, một trong những giải pháp quan trọng là khôi phục các đoạn sông đã bị con người cải biến mạnh trong nhiều thập kỷ qua.

Việc kết nối trở lại các vùng đồng bằng ngập lũ, bảo vệ đất ngập nước và phục hồi các vùng đất than bùn có thể giúp cảnh quan giữ được nhiều nước hơn trong mùa mưa, đồng thời cung cấp nguồn nước dự trữ tự nhiên cho những giai đoạn hạn hán.

Các hồ chứa và đập cũng có thể đóng vai trò nhất định tại những khu vực việc xây dựng và vận hành được đánh giá là phù hợp với môi trường. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo đây chỉ nên là một phần của chiến lược thích ứng rộng hơn.

Mực nước thấp trên Rhine, Danube hay Po vì thế không còn là câu chuyện riêng của ngành vận tải đường thủy hay nông nghiệp. Đây là dấu hiệu cho thấy biến đổi khí hậu đang tác động đồng thời tới tài nguyên nước, hệ sinh thái, chuỗi cung ứng, năng lượng và chi phí của nền kinh tế.

Khi những đợt nắng nóng và hạn hán cực đoan trở nên thường xuyên hơn, khả năng giữ nước của các hệ sinh thái tự nhiên sẽ trở thành một dạng “hạ tầng xanh” ngày càng quan trọng. Và bài toán của châu Âu không chỉ là làm thế nào để đưa nước trở lại các dòng sông, mà còn là làm thế nào để xây dựng một nền kinh tế có khả năng vận hành trong một thế giới mà nước ngày càng trở thành nguồn tài nguyên khan hiếm và có giá trị chiến lược.