Các chuyên gia cho rằng, giảm chi phí vốn của ngân hàng chỉ là biện pháp trước mắt để hạ lãi suất cho vay. Về lâu dài, cần phát triển thị trường trái phiếu đủ sâu, có thanh khoản và được nhà đầu tư tin tưởng. Qua đó chia sẻ gánh nặng cung ứng vốn trung và dài hạn, giảm rủi ro cho hệ thống ngân hàng và tạo “chiếc lốp dự phòng” khi tín dụng ngân hàng bị gián đoạn…

Trao đổi với VnEconomy, các chuyên gia chỉ ra một nghịch lý: Thị trường trái phiếu được kỳ vọng giúp giảm sự phụ thuộc của nền kinh tế vào tín dụng ngân hàng, nhưng hiện nay các ngân hàng vẫn là nhà đầu tư chủ yếu trên thị trường này. 

THỊ TRƯỜNG TRÁI PHIẾU VẪN LỆ THUỘC NGÂN HÀNG

Khi bàn về giải pháp giảm lãi suất, TS. Nguyễn Tú Anh, Giám đốc Nghiên cứu Chính sách vĩ mô, Trường Đại học VinUni, cho rằng cần nhìn nhận thị trường trái phiếu trong mối quan hệ chặt chẽ với thị trường tiền tệ và hệ thống ngân hàng, thay vì xem đây là những thị trường tách biệt.

Dẫn lại quan điểm của cựu Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) Ben Bernanke, ông Tú Anh ví thị trường trái phiếu như “chiếc lốp dự phòng” của hệ thống ngân hàng. Nếu hệ thống ngân hàng gặp vấn đề, thị trường trái phiếu có thể tiếp tục cung ứng vốn, giúp nền kinh tế hạn chế những cú sốc.

“Trong cuộc khủng hoảng năm 2008 tại Mỹ, dù hệ thống ngân hàng gặp khó khăn, thị trường trái phiếu vẫn hoạt động, góp phần hạn chế tác động đến nền kinh tế.

Ngược lại, cuộc khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997, nhiều nền kinh tế Đông Nam Á thiếu một thị trường trái phiếu đủ phát triển để đóng vai trò thay thế. Khi hệ thống ngân hàng rơi vào khủng hoảng, toàn bộ nền kinh tế chịu ảnh hưởng nghiêm trọng”, TS Nguyễn Tú Anh dẫn chứng.

Tuy nhiên, thực trạng thị trường trái phiếu doanh nghiệp cho thấy việc giảm sự phụ thuộc vào hệ thống ngân hàng là không dễ dàng.

Ông Phạm Phú Khôi, Tổng Thư ký Hiệp hội Thị trường Trái phiếu Việt Nam (VBMA), chỉ ra một vòng luẩn quẩn trong huy động và cung ứng vốn: Tiền tiết kiệm của người dân và doanh nghiệp được gửi vào ngân hàng. Ngân hàng phát hành trái phiếu để huy động thêm vốn nhưng sau đó lại tiếp tục đầu tư vào trái phiếu.

Theo ông Khôi, các ngân hàng vẫn là những nhà đầu tư mua trái phiếu nhiều nhất trên thị trường thay vì các quỹ đầu tư. Bên cạnh hoạt động nhận tiền gửi, cho vay và trực tiếp đầu tư trái phiếu, hệ thống ngân hàng còn tham gia cung cấp các dịch vụ hỗ trợ phát hành, phân phối và bảo lãnh trái phiếu. Như vậy, dù doanh nghiệp huy động vốn qua kênh tín dụng hay thị trường trái phiếu, vai trò của hệ thống ngân hàng vẫn rất lớn.

THIẾU ĐƯỜNG CONG LÃI SUẤT CHUẨN, NGÂN HÀNG CÓ THỂ ĐỊNH GIÁ RỦI RO QUÁ CAO

Bên cạnh vai trò dự phòng, TS. Nguyễn Tú Anh nhấn mạnh thị trường trái phiếu còn có chức năng quan trọng trong việc hình thành đường cong lãi suất chuẩn.

Theo chuyên gia, đường cong lợi suất trái phiếu Chính phủ sẽ tạo cơ sở tham chiếu để các ngân hàng định giá rủi ro của những khoản cho vay trong nền kinh tế.

Ông Tú Anh cho rằng đến nay Việt Nam chưa có một đường cong lãi suất tham chiếu thực sự chuẩn. Vì vậy, các ngân hàng có thể đang định giá rủi ro quá cao, qua đó đẩy lãi suất cho vay lên cao. Đáng chú ý, thực trạng lợi suất trái phiếu Chính phủ Việt Nam thấp hơn lợi suất trái phiếu Chính phủ Mỹ, điều mà ông Tú Anh đánh giá là bất hợp lý.

Ông lý giải, nguồn cung trái phiếu Chính phủ tại Việt Nam còn hạn chế, trong khi nhu cầu nắm giữ của các tổ chức tín dụng và công ty tài chính rất lớn. Trái phiếu Chính phủ không chỉ là công cụ đầu tư mà còn được sử dụng để tiếp cận thị trường liên ngân hàng và các công cụ tài chính khác.

Khi cầu lớn nhưng cung hạn chế, lợi suất trái phiếu bị đẩy xuống thấp. Điều này có thể khiến đường cong lãi suất chưa phản ánh đúng quan hệ cung cầu vốn và các yếu tố rủi ro của nền kinh tế.

“Nếu thị trường trái phiếu và thị trường chứng khoán phát triển, nền kinh tế sẽ có thêm những kênh huy động vốn quan trọng, giảm sự phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng. Tuy nhiên, với thị trường chứng khoán, cần chú trọng hơn đến hoạt động phát hành cổ phiếu lần đầu, phát hành thêm cổ phiếu để tăng vốn cho doanh nghiệp. Nếu thị trường chỉ sôi động với hoạt động mua đi bán lại cổ phiếu, dòng tiền chủ yếu chuyển từ nhà đầu tư này sang nhà đầu tư khác, chứ không trực tiếp bổ sung vốn cho doanh nghiệp. Điều quan trọng là thông qua cổ phần hóa, phát hành cổ phiếu và gọi vốn, doanh nghiệp thực sự huy động được nguồn lực tài chính phục vụ sản xuất, kinh doanh”.

Ông Đào Minh Tú Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam

Theo TS. Nguyễn Tú Anh, muốn hình thành đường cong lãi suất chuẩn cho toàn thị trường, trước hết phải xây dựng được đường cong lãi suất chuẩn của trái phiếu Chính phủ.

Từ góc nhìn này, phát triển thị trường trái phiếu không chỉ là tăng quy mô phát hành. Quan trọng hơn, thị trường phải hình thành được mức lãi suất tham chiếu đáng tin cậy, giúp các tổ chức tài chính có cơ sở đánh giá và định giá rủi ro.

Đây cũng là một hướng tiếp cận mang tính căn cơ đối với bài toán giảm lãi suất, bên cạnh các giải pháp trực tiếp nhằm giảm chi phí huy động vốn của ngân hàng.

 CẦN LỰC LƯỢNG NHÀ ĐẦU TƯ NÒNG CỐT

Theo các chuyên gia, vai trò thứ ba của thị trường trái phiếu là chia sẻ gánh nặng cung ứng vốn trung và dài hạn với hệ thống ngân hàng. Trong khi các dự án đầu tư lớn thường kéo dài hàng chục năm, nguồn vốn ngân hàng huy động chủ yếu có kỳ hạn ngắn hơn. Nếu phần lớn nhu cầu đầu tư dài hạn tiếp tục dồn vào ngân hàng, tình trạng chênh lệch kỳ hạn sẽ làm gia tăng rủi ro.

“Khi rủi ro ngân hàng tăng lên thì lãi suất cho vay cũng sẽ cao hơn”, TS. Nguyễn Tú Anh phân tích.

Do đó, một thị trường trái phiếu phát triển có thể giúp doanh nghiệp huy động trực tiếp nguồn vốn dài hạn, giảm áp lực cho ngân hàng và góp phần tạo điều kiện giảm lãi suất bền vững.

Đồng tình với quan điểm này, ông Đào Minh Tú, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam (VNBA), cho rằng cần phát triển đồng bộ thị trường chứng khoán, trái phiếu, các quỹ đầu tư, nguồn vốn vay nước ngoài và những kênh huy động vốn khác.

Theo ông Đào Minh Tú, muốn huy động được vốn, doanh nghiệp phải chủ động chứng minh năng lực tài chính, khả năng tạo lợi nhuận và thực hiện nghĩa vụ thanh toán. Bên cạnh việc công bố thông tin minh bạch, cần phát triển thị trường thứ cấp để nhà đầu tư có thể mua bán trái phiếu linh hoạt, thay vì phải nắm giữ đến ngày đáo hạn.

Đặc biệt, ông Phạm Phú Khôi nhấn mạnh sự cần thiết phải phát triển mạng lưới quỹ đầu tư trái phiếu doanh nghiệp dài hạn. Theo ông, hiện số lượng quỹ chuyên đầu tư vào trái phiếu doanh nghiệp còn hạn chế, chủ yếu gắn với một số tổ chức tài chính lớn như Techcombank, VPBank. Các doanh nghiệp bảo hiểm như Bảo Việt, Bảo Minh cũng tham gia thị trường nhưng thường ưu tiên trái phiếu có chất lượng cao.

Trong khi đó, một đợt phát hành trái phiếu cần thu hút nhiều nhà đầu tư, thay vì chỉ phụ thuộc vào một hoặc hai tổ chức. Vì vậy, ông Khôi đề xuất phát triển mạng lưới quỹ đầu tư dài hạn, đóng vai trò nhà đầu tư nòng cốt (nhà đầu tư neo) trong các đợt phát hành. Khi hình thành được lực lượng nhà đầu tư này, dòng vốn có thể chuyển dịch nhiều hơn sang thị trường trái phiếu, qua đó giảm gánh nặng cung ứng vốn cho hệ thống ngân hàng.

Qua ý kiến của các chuyên gia có thể thấy tháo gỡ vướng mắc về cơ chế phát hành trái phiếu doanh nghiệp là cần thiết nhưng chưa đủ. Doanh nghiệp phải chứng minh được khả năng trả nợ bằng dòng tiền và kết quả kinh doanh; nhà đầu tư cần thông tin đáng tin cậy và khả năng chuyển nhượng trái phiếu khi cần vốn; đồng thời thị trường phải có lực lượng nhà đầu tư dài hạn đủ lớn.

Nếu không hình thành được lực lượng nhà đầu tư dài hạn ngoài hệ thống ngân hàng, cùng với cơ chế định giá rủi ro và giao dịch thứ cấp hiệu quả, việc mở rộng phát hành trái phiếu chưa chắc đã làm giảm gánh nặng vốn cho ngân hàng. Khi đó, “chiếc lốp dự phòng” mà nền kinh tế cần vẫn chưa thực sự hình thành.