Phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa, nhất là ở các địa bàn miền núi, biên giới có năng lực tài chính hạn chế, rất khó trích lập và sử dụng quỹ để ứng dụng khoa học, công nghệ…

Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, chiều 12/11, dưới sự chủ trì và điều hành của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, Quốc hội tiến hành chất vấn nhóm vấn đề thứ hai thuộc lĩnh vực khoa học và công nghệ.

Tại phiên chất vấn nhóm vấn đề thuộc lĩnh vực khoa học và công nghệ, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân đã trực tiếp giải đáp nhiều vấn đề trọng tâm được các đại biểu Quốc hội quan tâm. Trong đó có nội dung tập trung vào các giải pháp tháo gỡ "điểm nghẽn" giúp doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận Quỹ phát triển khoa học và công nghệ, tạo cơ chế "khách hàng đầu tiên" trong mua sắm công, cũng như giải quyết bài toán định giá tài sản trí tuệ và vốn đối ứng cho các doanh nghiệp khởi nghiệp.

BỘ SẼ BẢO LÃNH VAY VỐN NGÂN HÀNG VÀ HỖ TRỢ LÃI SUẤT VAY

Thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, Quốc hội đã ban hành nhiều chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; trong đó có cơ chế cho phép doanh nghiệp trích tối đa 20% thu nhập tính thuế để lập Quỹ phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Tuy nhiên, đại biểu Nguyễn Đặng Ân, đoàn ĐBQH tỉnh Lạng Sơn cho biết, thực tế số lượng doanh nghiệp trích lập quỹ còn rất ít; năm 2025 chỉ đạt khoảng 12,7 nghìn tỷ đồng và chủ yếu đến từ các doanh nghiệp nhà nước. Trong khi đó, phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa, nhất là ở các địa bàn miền núi, biên giới có năng lực tài chính hạn chế, rất khó trích lập và sử dụng quỹ để ứng dụng khoa học, công nghệ.

Chất vấn Bộ trưởng Vũ Hải Quân, đại biểu Ân đề nghị làm rõ đâu là điểm nghẽn căn bản khiến các chính sách khuyến khích đầu tư cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo chưa thực sự đi vào khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa? Bộ trưởng có giải pháp gì, đặc biệt là cơ chế hỗ trợ trực tiếp phù hợp với đặc thù địa bàn khó khăn, để doanh nghiệp có thể tiếp cận, ứng dụng đổi mới khoa học, công nghệ, nâng cao năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh, thay vì chủ yếu chỉ được hưởng chính sách khi đã có lợi nhuận và nguồn lực tài chính?

Cho rằng vấn đề Quỹ phát triển khoa học và công nghệ của doanh nghiệp đại biểu Nguyễn Đặng Ân đặt ra rất trọng tâm trong việc thúc đẩy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo phát triển tại khu vực doanh nghiệp, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho rằng có 3 nguyên nhân chính khiến các doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp vừa và nhỏ, chưa trích lập hoặc chưa muốn trích lập quỹ này gồm:

(1), Doanh nghiệp không làm do tự thấy chưa có nhu cầu.

(2), Doanh nghiệp không dám làm do lo ngại thủ tục phức tạp và rủi ro khi thanh tra, kiểm toán về sau.

(3), Doanh nghiệp vừa và nhỏ có nguồn thu nhập và nguồn vốn hạn chế, nếu trích lập thì số tiền không đáng kể, không đủ để đầu tư đổi mới công nghệ nên họ quyết định không thực hiện.

Về giải pháp trong thời gian tới, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ phối hợp với Bộ Tài chính rà soát cơ chế trích tối đa 20% thu nhập tính thuế (trong hạn mức 5 năm) đã đảm bảo tính ổn định pháp lý, bảo vệ doanh nghiệp, giảm thiểu rủi ro và khuyến khích tái đầu tư cho khoa học, công nghệ hay chưa?

Đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ thiếu vốn, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ đồng hành bằng cách bảo lãnh vay vốn ngân hàng và hỗ trợ lãi suất vay. Khi kết hợp nguồn quỹ 20% tích lũy với vốn vay được bảo lãnh, doanh nghiệp sẽ có nguồn lực tài chính dồi dào hơn.

Đồng thời, Bộ cũng đẩy mạnh hợp tác quốc tế. “Trong chuyến công tác Hàn Quốc vừa qua, Bộ đã làm việc với Bộ Doanh nghiệp vừa và nhỏ Hàn Quốc và đạt thỏa thuận tài trợ dự án trị giá khoảng 13 triệu USD. Dự án sẽ xây dựng một trung tâm trình diễn mô phỏng tại Hà Nội và tuyển chọn, huấn luyện khoảng 30 doanh nghiệp vừa và nhỏ ứng dụng công nghệ AI và chuyển đổi số”, Bộ trưởng Vũ Hải Quân thông tin.

ĐỀ XUẤT CƠ CHẾ “KHÁCH HÀNG ĐẦU TIÊN” VÀ BAO TIÊU “LÔ SẢN PHẨM SỐ 0”

Đại biểu Nguyễn Cao Sơn, đoàn ĐBQH tỉnh Phú Thọ chỉ rõ đối với doanh nghiệp công nghệ nhỏ và vừa, khách hàng đầu tiên có ý nghĩa quyết định sự sống còn, và khách hàng đó thường là các cơ quan nhà nước. Khi có hợp đồng với Nhà nước, doanh nghiệp mới xây dựng được uy tín để bán sản phẩm ra thị trường và tái đầu tư cải tiến sản phẩm.

Tuy nhiên, theo đại biểu Sơn, nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa bị loại ngay từ khâu hồ sơ dự thầu do các tiêu chí về kinh nghiệm, doanh thu... Bên cạnh đó, các cơ quan quản lý nhà nước vẫn còn e ngại khi lựa chọn các sản phẩm nội địa.

Đại biểu đề nghị Bộ trưởng cho biết trong năm 2026, các doanh nghiệp công nghệ nhỏ và vừa trong nước trúng bao nhiêu phần trăm giá trị các gói thầu công nghệ thông tin trong khu vực công? Bộ có đề xuất cơ chế ưu tiên gì cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, kèm theo việc xác định rõ trách nhiệm của người quyết định; và nếu có cơ chế ưu tiên này thì khi nào trình Chính phủ?

Đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ thiếu vốn, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ đồng hành bằng cách bảo lãnh vay vốn ngân hàng và hỗ trợ lãi suất vay. Khi kết hợp nguồn quỹ 20% tích lũy với vốn vay được bảo lãnh, doanh nghiệp sẽ có nguồn lực tài chính dồi dào hơn.

Ông Vũ Hải Quân, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ

Trả lời đại biểu Nguyễn Cao Sơn, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh vấn đề "khách hàng đầu tiên" - đây là chính sách được nhiều quốc gia áp dụng rất thành công. Việc bao tiêu sản phẩm ban đầu giúp doanh nghiệp có động lực mạnh mẽ để đầu tư và liên tục đổi mới công nghệ.

Về mặt cơ chế, việc tham gia các dự án phải tuân thủ nghiêm Luật Đấu thầu và Luật Quản lý, sử dụng tài sản công, tuy nhiên vẫn có thể áp dụng các cơ chế thử nghiệm, thí điểm. Theo đó, trong xây dựng Luật Công nghệ cao (sửa đổi), Bộ đã dành riêng một chương quy định về doanh nghiệp công nghệ chiến lược với các chính sách ưu đãi như: miễn chi phí thử nghiệm, miễn thuế nhập khẩu thiết bị, và áp dụng cơ chế mua "lô sản phẩm số 0" (lô sản phẩm đầu tiên).

Bộ trưởng Vũ Hải Quân cũng bày tỏ mong muốn các doanh nghiệp công nghệ tích cực tham gia nghiên cứu, phát triển các công nghệ chiến lược - bao gồm cả công nghệ nền tảng lâu dài hướng tới tự chủ quốc gia và các công nghệ ứng dụng ngay để nâng cao năng suất, tăng đóng góp vào GDP đất nước.

GIẢI BÀI TOÁN ĐỊNH GIÁ TÀI SẢN TRÍ TUỆ

Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt mục tiêu huy động 60% nguồn lực xã hội trong nghiên cứu, phát triển khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều doanh nghiệp nhỏ và doanh nghiệp khởi nghiệp công nghệ có sản phẩm tiềm năng đã đầu tư rất lớn cho nghiên cứu, thậm chí đã có bằng độc quyền sáng chế nhưng chưa tạo ra doanh thu nên rất khó tiếp cận nguồn vốn đối ứng từ Nhà nước.

Đại biểu Trần Thị Diệu Thúy, đoàn ĐBQH Thành phố Hồ Chí Minh nêu ví dụ: Một dự án có tổng kinh phí 5 tỷ đồng, Nhà nước hỗ trợ 2 tỷ đồng, doanh nghiệp phải đối ứng 3 tỷ đồng. Đối với doanh nghiệp khởi nghiệp, đây là một áp lực rất lớn, nhất là khi tài sản chủ yếu là phần mềm, sáng chế và bí quyết công nghệ chứ không phải là tài sản dễ dàng chuyển thành tiền.

Hiện nay, các cơ quan quản lý nhà nước cũng gặp rất nhiều lúng túng trong việc công nhận phần đóng góp đối ứng không chỉ bằng tiền mà cả nhân lực, thiết bị, tài sản trí tuệ và các chi phí nghiên cứu hợp lý đã phát sinh. Đại biểu đề nghị Bộ trưởng cho biết giải pháp để giải quyết vấn đề trên?

Trả lời câu hỏi của đại biểu Trần Thị Diệu Thúy, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết khâu thẩm định giá trị công nghệ hiện nay vẫn còn rất lúng túng. Mặc dù Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo đã giao quyền thẩm định cho tổ chức chủ trì thực hiện nhiệm vụ khoa học - công nghệ, đồng thời quy định tác giả (người tạo ra công nghệ) được hưởng tỷ lệ tối thiểu 30%, nhưng bước triển khai thực tế lại rất khó khăn.

Theo đó, Bộ trưởng nêu rõ khó khăn xuất phát từ các nguyên nhân chính: Thứ nhất là giá trị vô hình của công nghệ rất khó xác định. Thứ hai là một số công nghệ khi đưa ra thẩm định giá vẫn chưa đạt được độ chín nhất định từ phía người tạo ra. Bên cạnh đó, cơ sở dữ liệu dùng chung để tra cứu các sản phẩm tương tự còn rất hạn chế. Thứ ba là khâu thực thi (vấn đề quan trọng nhất). Người đứng đầu các tổ chức rất e ngại và sợ trách nhiệm, bởi nếu thẩm định không chính xác thì sợ vi phạm.

“Ở một số quốc gia có cơ chế bảo vệ bằng cách công khai toàn bộ quá trình định giá; sau khi công khai, người quyết định giá (như chủ cơ sở nghiên cứu hoặc hiệu trưởng) sẽ không phải chịu trách nhiệm cá nhân về các vấn đề liên quan sau đó. Đây là giải pháp rất đáng học hỏi”, Bộ trưởng Hải Quân chia sẻ.

Bộ trưởng cũng nêu rõ các bước đang được Bộ Khoa học và Công nghệ tiến hành hiện nay gồm: (1), Từng bước hoàn thiện cơ sở dữ liệu; (2), Xây dựng các biểu mẫu thẩm định cho một số lĩnh vực ưu tiên, nhất là các lĩnh vực có nhiều sáng chế và công nghệ có khả năng thương mại hóa; (3), Tham vấn đội ngũ chuyên gia tư vấn và học tập kinh nghiệm từ nước ngoài.

Bộ trưởng Vũ Hải Quân khẳng định nếu không giải quyết được bài toán định giá tài sản trí tuệ thì sẽ rất khó phát triển khoa học công nghệ. Qua nghiên cứu bài học từ Singapore và Trung Quốc, là nước đi sau, chúng ta cần học tập kinh nghiệm của các nước phát triển.