Lợi thế về chi phí, quy mô sản xuất và vị trí trong chuỗi cung ứng toàn cầu đang giúp Trung Quốc đẩy mạnh xuất khẩu, đồng thời khiến các đối thủ khó dựng rào cản thương mại mà không ảnh hưởng đến chính mình…

Theo hãng tin Bloomberg, hơn hai thập kỷ trước, khi Trung Quốc trở thành một trung tâm sản xuất lớn, các nền kinh tế công nghiệp phát triển sẵn sàng mở cửa đón hàng hóa giá rẻ từ nền kinh tế này.

Dù làn sóng hàng hóa này đi kèm với việc hàng triệu việc làm trong các nhà máy tại Mỹ, châu Âu và nhiều nơi khác biến mất, hàng hóa giá rẻ từ Trung Quốc vẫn giúp kiềm chế lạm phát và giảm bớt tác động của cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008.

Doanh nghiệp phương Tây cũng được tiếp cận tầng lớp trung lưu đang mở rộng của Trung Quốc, với điều kiện chia sẻ công nghệ với doanh nghiệp Trung Quốc.

KHÓ "CAI" HÀNG TRUNG QUỐC

Hiện nay, mô hình đó không còn vận hành như trước. Trung Quốc vẫn chiếm ưu thế về đồ gia dụng, đồ chơi và điện tử tiêu dùng, nhưng đồng thời tiến vào những ngành giá trị cao từng tạo nền tảng thịnh vượng cho nhiều nền kinh tế phát triển, như robot, ô tô, chất bán dẫn và tàu cao tốc. Trung Quốc còn sản xuất nhiều loại máy móc để làm ra các sản phẩm này.

Cuộc khủng hoảng bất động sản tại Trung Quốc kéo dài khoảng 5 năm qua đã làm suy giảm tài sản của các hộ gia đình và góp phần kéo dài tình trạng giảm phát. Giá hàng hóa giảm giúp sản phẩm Trung Quốc cạnh tranh hơn trên thị trường quốc tế. Trong bối cảnh đó, Chính phủ Trung Quốc ngày càng dựa nhiều vào xuất khẩu để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Theo ước tính dựa trên tốc độ tăng trưởng trong 8 tháng đầu năm, kim ngạch xuất khẩu của Trung Quốc cả năm nay có thể cao hơn khoảng 80% so với năm 2019. Mức tăng này một phần do tình trạng thiếu hụt chất bán dẫn và các sản phẩm điện tử khác trên toàn cầu, khiến giá một số loại chip tăng mạnh trong năm qua.

Dù Tổng thống Mỹ Donald Trump áp mức thuế quan cao đối với hàng hóa Trung Quốc trong chương trình bảo hộ thương mại, Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vẫn dự báo xuất khẩu của Trung Quốc tăng nhanh hơn phần còn lại của thế giới.

Đà tăng này được hỗ trợ bởi nhu cầu toàn cầu đối với hàng Trung Quốc ngày càng lớn. Bên cạnh đó, hàng hóa Trung Quốc còn được đưa vào Mỹ thông qua một số nền kinh tế khác hoặc được lắp ráp bên ngoài Trung Quốc rồi xuất sang Mỹ. Các doanh nghiệp xuất khẩu Trung Quốc cũng đang mở rộng thị trường tại châu Phi và các nền kinh tế đang phát triển khác.

Châu Âu chịu sức ép đặc biệt lớn từ làn sóng hàng hóa Trung Quốc. Các hãng ô tô trong khu vực mất thị phần vào tay đối thủ Trung Quốc ngay trên sân nhà và tại các thị trường xuất khẩu, buộc phải đóng cửa nhà máy và cắt giảm hàng chục nghìn việc làm.

Đức, nền kinh tế lớn nhất và là đầu tàu xuất khẩu của châu Âu, tăng trưởng yếu kể từ sau đại dịch Covid-19, trong khi sản lượng ngành chế tạo đã liên tục đi xuống trong gần một thập kỷ. Khó khăn càng gia tăng khi các doanh nghiệp Trung Quốc giảm mua hàng từ châu Âu.

Trong bối cảnh đó, EU đang cân nhắc áp dụng quy định “Sản xuất tại châu Âu”, nhằm ưu tiên các nhà cung cấp trong khu vực trong những hợp đồng mua sắm công. Đức cũng đang chuẩn bị một gói chính sách bảo vệ các ngành công nghiệp chiến lược, có thể bao gồm áp thuế mới đối với xe lai.

Tuy nhiên, việc dựng thêm rào cản thương mại tiềm ẩn nhiều rủi ro, bởi Trung Quốc nắm giữ vị thế chi phối trong lĩnh vực khoáng sản quan trọng và pin xe điện. Bắc Kinh có thể đáp trả bằng các biện pháp gây gián đoạn nghiêm trọng cho nền kinh tế của những bên áp dụng rào cản.

Các hãng ô tô như Volkswagen của Đức và Nissan của Nhật Bản dựa vào sản xuất hàng loạt trên quy mô toàn cầu để giảm chi phí, bù đắp cho mức lương cao tại thị trường trong nước. Tuy nhiên, mô hình kinh doanh này đang bị đe dọa khi các nhà sản xuất Trung Quốc có thể cung cấp ngày càng nhiều sản phẩm công nghệ cao với chi phí thấp hơn đáng kể.

Theo các nhà kinh tế của Goldman Sachs, xuất khẩu của Trung Quốc tăng mạnh có thể kéo giảm tăng trưởng ở một số nền kinh tế. Hàng hóa Trung Quốc lấn át sản phẩm nội địa tại các thị trường mới nổi, đồng thời khiến doanh nghiệp ở các nền kinh tế phát triển phải cạnh tranh gay gắt hơn trên thị trường xuất khẩu. 

EU đã áp thuế quan với xe điện Trung Quốc từ năm 2024 để bảo vệ các hãng ô tô trong khối tại thị trường nội địa. Tuy nhiên, ở các thị trường ngoài EU, các hãng này vẫn phải cạnh tranh với xe Trung Quốc mà không có sự bảo vệ tương tự.

Ngay tại Trung Quốc, doanh nghiệp nước ngoài cũng đang mất thị phần trong nhiều lĩnh vực, từ ô tô đến điện tử và hàng tiêu dùng. Điều này xuất phát từ nhiều yếu tố, trong đó có chính sách ưu tiên sản xuất trong nước và xu hướng người tiêu dùng ngày càng chuộng hàng nội địa. Đặc biệt, các hãng ô tô phương Tây khó cạnh tranh với đối thủ Trung Quốc vốn phát triển mẫu xe mới rất nhanh, chú trọng phần mềm, được hưởng trợ cấp và liên tục cắt giảm chi phí.

LỢI THẾ TỪ CÔNG NGHỆ, QUY MÔ VÀ CHUỖI CUNG ỨNG

Từ đầu những năm 2000, Trung Quốc chuyển dần từ xuất khẩu hàng công nghệ thấp và sử dụng nhiều lao động sang xe điện, điện thoại thông minh, tấm pin mặt trời, turbine gió, thiết bị 5G và hệ thống quản lý lưới điện hiện đại.

Trung Quốc cũng đang trở thành một trung tâm đổi mới trong lĩnh vực khoa học đời sống, đồng thời là đối thủ cạnh tranh lớn trong lĩnh vực thiết bị vũ trụ và robot.

Các mô hình ngôn ngữ lớn của Trung Quốc có thể cạnh tranh với những mô hình AI hàng đầu của Mỹ và đang được ứng dụng để thúc đẩy đổi mới và tự động hóa trong các nhà máy. Trong lĩnh vực chip cao cấp và máy bay chở khách cỡ lớn, các doanh nghiệp Trung Quốc đang phát triển công nghệ và máy móc cần thiết để thu hẹp khoảng cách với các đối thủ dẫn đầu.

Quy mô sản xuất tạo lợi thế lớn. Trung Quốc chiếm khoảng một phần năm thương mại thế giới, gần 70% đơn hàng đóng tàu toàn cầu, khoảng 3/4 sản lượng xe điện và hơn 4/5 chuỗi cung ứng sản xuất tấm pin mặt trời. Theo công ty nghiên cứu và tư vấn Wood Mackenzie, turbine Trung Quốc chiếm 78% công suất điện gió lắp đặt trên toàn cầu năm 2025.

Công ty tư vấn McKinsey ước tính nhà sản xuất xe điện Trung Quốc có lợi thế chi phí tới 40% so với đối thủ, chủ yếu nhờ bộ pin rẻ hơn. Pin chiếm 30-40% chi phí sản xuất xe. Các nền kinh tế khác đang thúc đẩy những ngành triển vọng, nhưng khó xây dựng mô hình kinh doanh bền vững trước lợi thế quy mô của Trung Quốc.

Sự phụ thuộc còn nằm ở nguyên liệu và linh kiện. Để ứng phó với thuế quan Mỹ, một số doanh nghiệp chuyển khâu lắp ráp cuối cùng sang các nền kinh tế có chi phí thấp, nhưng vẫn sử dụng nhiều đầu vào Trung Quốc. Vì vậy, ngay cả những sản phẩm mang nhãn “sản xuất tại Ba Lan” hay “sản xuất tại Mexico” vẫn có thể phụ thuộc nhiều vào nguyên liệu và linh kiện từ Trung Quốc.

Theo ông Robert Koopman, nhà kinh tế tại Đại học American, từng là nhà kinh tế trưởng tại WTO, tỷ trọng đóng góp của Trung Quốc vào giá trị gia tăng trong hệ thống sản xuất toàn cầu tăng gần gấp ba lần từ năm 2000, lên gần 30%, so với 16% của Mỹ, 7% của Nhật Bản và 5% của Đức.

Vai trò lớn của Trung Quốc trong cung ứng vật liệu đã qua chế biến và linh kiện chuyên dụng khiến việc giảm phụ thuộc có thể gây gián đoạn sản xuất. Các hãng ô tô châu Âu là ví dụ. Dù EU áp thuế xe Trung Quốc, xe điện thương hiệu phương Tây vẫn thường dùng pin Trung Quốc vì nguồn cung dồi dào và giá thấp.

Sự hỗ trợ của Chính phủ Trung Quốc cho doanh nghiệp cũng củng cố lợi thế này. Các ngành được ưu tiên phát triển được hưởng vốn vay lãi suất thấp, đất giá rẻ, ưu đãi thuế, tài trợ nghiên cứu và có thêm nguồn thu từ hợp đồng mua sắm công. Điện giá thấp và việc sở hữu 6 trong số 10 cảng container lớn nhất thế giới giúp Trung Quốc giảm chi phí.

Nhiều khoản đầu tư hỗ trợ công nghiệp đã hoàn thành, tạo nền tảng để Trung Quốc duy trì lợi thế cạnh tranh trong hàng thập kỷ. Vì thế, ngay cả khi Bắc Kinh đồng ý giảm trợ cấp, các nhà sản xuất Trung Quốc vẫn có thể tiếp tục hưởng lợi từ những khoản đầu tư trước đó.

Trong khi đó, triển vọng việc làm kém khả quan và sức mua trong nước yếu khiến nhiều nhà sản xuất tìm cách đẩy mạnh xuất khẩu để cải thiện tình hình kinh doanh.

Theo các nhà phân tích của công ty Rhodium Group, ngay cả trong những ngành dư thừa công suất và chịu sức ép giảm giá lớn, Bắc Kinh vẫn tiếp tục hỗ trợ doanh nghiệp nâng cấp công nghệ để giảm chi phí và giành thêm thị phần, thay vì cắt giảm công suất.