Bảo vệ người cao tuổi trước nguy cơ lừa đảo tài chính online

Theo báo cáo thường niên của Ủy ban Thương mại Liên bang Mỹ (FTC), các vụ lừa đảo nhắm vào người trên 60 tuổi ở Mỹ trong năm 2024 đã gây thiệt hại 2,4 tỷ USD, tăng 26,3% so với năm 2023 và cao gấp 4 lần so với năm 2020. Phần lớn số tiền bị mất liên quan tới các vụ lừa đảo đầu tư.

Mức tăng chủ yếu đến từ các vụ lừa đảo mà mỗi cá nhân mất từ 100.000 USD trở lên, với tổng số tiền lên tới 1,6 tỷ USD, tương đương 68% tổng thiệt hại. Tuy nhiên, do phần lớn các vụ lừa đảo không được báo cáo, FTC ước tính thiệt hại thực tế mà người cao tuổi phải gánh chịu trong năm 2024 có thể lên tới 81,5 tỷ USD.

Nhiều ngân hàng và tổ chức tài chính do đó đã yêu cầu chủ tài khoản phải chỉ định một “người liên hệ đáng tin cậy” - người có thể được hỏi ý kiến trong một số trường hợp nhất định, bao gồm khi nghi ngờ có hành vi bóc lột tài chính.

Ngoài ra, một dự luật nhằm chống lừa đảo người cao tuổi hiện đang được xem xét tại Quốc hội. Dự luật mang tên Đạo luật Phòng ngừa Bóc lột Tài chính sẽ cho phép một số tổ chức tài chính trì hoãn thực hiện các giao dịch đáng ngờ có thể liên quan đến hành vi bóc lột tài chính, cùng với các biện pháp khác.

Còn tại Úc, chính quyền bang New South Wales đã phải trang bị cho người cao tuổi kỹ năng về kiến ​​thức số cần thiết thông qua sáng kiến “Người cao tuổi thông thạo công nghệ”, với các ứng dụng gồm nhiều ngôn ngữ khác nhau như tiếng Quảng Đông, tiếng Việt...

Chương trình đã tiếp cận thành công hơn 145 nghìn người cao tuổi với việc trang bị cho họ kỹ năng để tự bảo vệ khỏi các vụ lừa đảo trực tuyến; an toàn trong thế giới số; truy cập các dịch vụ của chính phủ và duy trì kết nối với người khác thông qua nền tảng truyền thông xã hội. 

Sáng kiến bao gồm các khóa học cho người cao tuổi ở nhiều trình độ khác nhau, cho phép học theo tốc độ mong muốn, với nhiều chủ đề như an toàn trên internet, thành thạo điện thoại thông minh, quản lý tài chính trực tuyến và mua sắm an toàn.

Tại Việt Nam, theo thống kê của Hiệp hội An ninh mạng quốc gia, ước tính tổng thiệt hại do lừa đảo trực tuyến trong năm 2024 lên tới 18.900 tỷ đồng. Khảo sát từ đơn vị này cũng cho thấy một con số tỷ lệ rất đáng lo; cứ 220 người dùng smartphone, có 1 người là nạn nhân của lừa đảo.

Thông tin, số liệu thống kê mới hơn từ Bộ Công an đưa ra tại họp báo về tình hình kết quả công tác quý 3/2025, cho thấy trong 8 tháng đầu năm 2025, đã phát hiện gần 1.500 vụ việc lừa đảo qua mạng, gây thiệt hại hơn 1.660 tỷ đồng.

Đại tá Lê Khắc Sơn, Phó Cục trưởng Cục Cảnh sát Hình sự, Bộ Công an cho biết, tội phạm lừa đảo chiếm đến hơn 50% trong tổng số tội phạm hình sự, riêng đối tượng lừa đảo trực tuyến trên không gian mạng chiếm 59%, gây thiệt hại tương đối lớn về tài sản của người dân.

Đặc biệt, hạn chế về kỹ năng số khiến nhóm người cao tuổi dễ trở thành mục tiêu của các chiêu trò lừa đảo, từ lừa tiền, lừa đầu tư đến tiếp nhận thông tin sai lệch về chăm sóc sức khỏe, dinh dưỡng.

Một trong những đường dây lừa đảo lớn vừa bị triệt phá do Bộ Công an chủ trì khiến dư luận giật mình. Nhóm do Trần Quang Đạo cầm đầu dùng chiêu mạo danh nhân viên y tế, điều dưỡng, tiếp cận người cao tuổi qua điện thoại, mời họ nhận quà tặng, bốc thăm trúng thưởng – thực chất là “cái bẫy” để người già mua thực phẩm chức năng, trả phí nhận thưởng, rồi không nhận được gì.

Một điều đáng lo ngại là các đối tượng sử dụng phần mềm để giả số điện thoại, dùng giọng nói giả mạo, xây dựng quy mô hoạt động như một công ty thực thụ để tạo niềm tin nơi nạn nhân. Theo các chuyên gia, người cao tuổi thường sống một mình, ít có giao tiếp xã hội thường xuyên, dẫn đến cảm giác cô đơn. Khi những kẻ lừa đảo dùng cách tiếp cận nhẹ nhàng, quan tâm “như con cháu”, nhiều người già sẵn lòng tin tưởng.

Nguy hiểm hơn, các đối tượng lừa đảo còn giả danh cơ quan chức năng, ngân hàng, viện kiểm sát... để gọi điện đe dọa, yêu cầu người cao tuổi chuyển tiền “xác minh tài khoản”, “giải quyết vụ việc”.  Một thủ đoạn khác là tổ chức các buổi hội thảo, tư vấn sức khỏe hoặc du lịch, kết hợp quảng cáo trên mạng xã hội để dụ dỗ người cao tuổi.

Điển hình là vụ việc tại Công ty TNHH Onnuri Vina ở xã An Khánh vừa bị cơ quan công an điều tra, xử lý theo quy định pháp luật. Công ty này chỉ tiếp nhận khách hàng từ 65 tuổi trở lên, cấm quay phim, chụp ảnh, dùng quà tặng nhỏ để tạo lòng tin rồi thổi phồng công dụng thực phẩm chức năng thành "thần dược", bán với giá chênh lệch gấp nhiều lần giá trị thực...

Trước thực trạng người cao tuổi trở thành mục tiêu của các chiêu trò lừa đảo trên không gian mạng, nhiều cơ quan chức năng, chính quyền cơ sở, tổ dân phố và Hội Người cao tuổi đã chủ động vào cuộc, từng bước dựng lên “lá chắn số” cho nhóm đối tượng dễ bị tổn thương này.

Tại phường Cầu Giấy (Hà Nội), từ tháng 3/2025 đến nay, Bí thư Chi bộ khu dân cư số 9 Đinh Ngọc Sơn đã trực tiếp tổ chức các lớp học chuyển đổi số miễn phí cho người cao tuổi. Hơn 10 khóa học với gần 200 học viên từ 60 đến 85 tuổi đã được trang bị kỹ năng sử dụng điện thoại thông minh, nhận diện chiêu trò lừa đảo, tiếp cận chatbot và dịch vụ số cơ bản.

Theo Tổ trưởng Tổ dân phố 38 (phường Ba Đình) Ngô Mạnh Sơn, ngoài hướng dẫn kỹ năng số, việc tuyên truyền, cảnh báo rủi ro được lồng ghép khéo léo trong các buổi họp, sinh hoạt cộng đồng. “Thủ đoạn lừa đảo ngày càng tinh vi, nên phải nhắc thường xuyên để các cụ cảnh giác”, ông Sơn cho biết.

Bên cạnh đó, cơ quan chức năng khuyến cáo các gia đình nên thường xuyên trò chuyện, hướng dẫn người già cách nhận biết lừa đảo, khuyến khích họ hỏi ý kiến con cháu trước khi quyết định. Khi được yêu cầu chuyển tiền hoặc cung cấp thông tin cá nhân, người cao tuổi nên dừng cuộc gọi, tìm số điện thoại thật của cơ quan đó và gọi lại. Nếu nghi ngờ lừa đảo, hãy lưu lại nội dung cuộc gọi, tin nhắn, số điện thoại và báo cơ quan Công an để truy vết, ngăn chặn.