“Nền kinh tế bạc” mở ra một thị trường rộng lớn

Khu vực châu Á – Thái Bình Dương là nơi có tốc độ già hóa thuộc nhóm nhanh nhất thế giới. Báo cáo của Ủy ban Kinh tế – Xã hội Liên hợp quốc (UNESCAP) cho thấy, tỷ lệ người từ 60 tuổi trở lên tại khu vực này sẽ tăng từ 13,6% năm 2020 lên gần 25% vào năm 2050.

Già hóa dân số kéo theo nhiều hệ lụy: chi phí chăm sóc sức khỏe tăng cao, thiếu hụt lực lượng lao động và gánh nặng lớn hơn cho hệ thống an sinh xã hội. Chính phủ Nhật Bản ước tính chi phí chăm sóc người cao tuổi vào năm 2050 có thể tăng tới 75% so với năm 2019. Ở Đức, nền kinh tế mỗi năm thiếu khoảng 400.000 lao động do dân số già hóa.

Dù già hóa dân số đặt ra nhiều thách thức, xu hướng này đồng thời mở ra một thị trường rộng lớn mà nhiều quốc gia đang nỗ lực khai thác. Cùng với "nền kinh tế bạc", hệ thống sản phẩm và dịch vụ dành cho người cao tuổi đang nổi lên như một động lực tăng trưởng mới, đặc biệt tại khu vực châu Á – Thái Bình Dương.

Các nghiên cứu quốc tế cho thấy thị trường phục vụ người cao tuổi tại châu Á – Thái Bình Dương có thể đạt giá trị 4.560 tỷ USD vào năm 2025. Riêng Trung Quốc đã hình thành quy mô kinh tế bạc khoảng 7.000 tỷ Nhân dân tệ, và dự báo có thể tăng lên 30.000 tỷ Nhân dân tệ vào năm 2035, phản ánh tiềm năng khổng lồ của lĩnh vực này.

Nhóm người tiêu dùng cao tuổi sở hữu nhiều đặc điểm thuận lợi: tài chính ổn định, ít phát sinh nhu cầu vay mượn, rủi ro thất nghiệp thấp và có sức mua bền vững. Đây chính là nền tảng để các doanh nghiệp mở rộng sản phẩm và dịch vụ trong nhiều ngành như chăm sóc sức khỏe, bất động sản nghỉ dưỡng, du lịch, thực phẩm chức năng, dịch vụ tài chính hay công nghệ hỗ trợ chăm sóc người cao tuổi.

Điển hình, Nhật Bản - quốc gia có tỷ lệ người cao tuổi cao nhất thế giới - đã triển khai hàng loạt chính sách để biến thách thức dân số già thành lợi thế cạnh tranh. Một số chiến lược nổi bật như phát triển robot thông minh hỗ trợ sinh hoạt hằng ngày, đầu tư mạnh vào thiết bị y tế và nền tảng chăm sóc sức khỏe số... cho đến mở rộng dịch vụ tài chính và quản lý tài sản cho nhóm khách hàng cao tuổi.

Thực tế, những người cao tuổi có dấu hiệu suy giảm nhận thức tại Nhật Bản đang kiểm soát lượng tài sản tương đương gần một nửa GDP quốc gia, đặt hàng nghìn tỷ USD trước nguy cơ bị quản lý kém, lừa đảo hoặc rơi vào trạng thái “đóng băng”.

Theo ước tính của Sumitomo Mitsui Trust Bank, nhóm người cao tuổi Nhật Bản có biểu hiện suy giảm nhận thức hiện nắm giữ khoảng 315 nghìn tỷ Yên, tương đương 2.000 tỷ USD tài sản thanh khoản, và con số này được dự báo sẽ tăng mạnh trong những năm tới.

Hiện tượng này không chỉ xảy ra ở Nhật Bản. Tại Mỹ, người cao tuổi mắc chứng sa sút trí tuệ đang nắm giữ khoảng 6.000 tỷ USD tài sản. Ở Hàn Quốc, con số tương ứng là 107 tỷ USD. “Tiền của người sa sút trí tuệ” (Dementia Money) khiến ngành tài chính các quốc gia đã bắt đầu phản ứng.

Các ngân hàng và công ty chứng khoán tại Nhật Bản bắt đầu triển khai các tài khoản và quỹ tín thác “hỗ trợ gia đình”, cho phép người thân cùng quản lý tài sản khi người cao tuổi vẫn còn đủ năng lực pháp lý. Các quầy hỗ trợ riêng cho bệnh nhân sa sút trí tuệ và gia đình họ cũng xuất hiện ngày càng nhiều. Hãng Kagawa Securities, phục vụ khu vực đảo Shikoku thưa dân, cho biết nhu cầu đối với tài khoản hỗ trợ gia đình đã vượt xa kỳ vọng chỉ sau vài tháng triển khai.

Trong khi đó, tại Trung Quốc, năm 2025 ghi nhận năm thứ tư liên tiếp số người qua đời vượt số trẻ sơ sinh. Tỷ lệ sinh tiếp tục giảm xuống mức thấp kỷ lục, khiến dân số nước này vừa thu hẹp về quy mô, vừa già hóa nhanh chóng. Dự kiến đến năm 2035, số người từ 60 tuổi trở lên tại Trung Quốc sẽ đạt 400 triệu.

Để đối phó với thách thức dân số già này, các chính sách gần đây của Trung Quốc tập trung thúc đẩy hàng loạt lĩnh vực phục vụ người cao tuổi. Đáng chú ý, Bắc Kinh không coi người cao tuổi chỉ là đối tượng cần trợ cấp, mà đang cố gắng tái định vị họ như một nhóm tiêu dùng có tiềm năng kinh tế.

Chính phủ khuyến khích doanh nghiệp phát triển sản phẩm “thân thiện với tuổi già”, từ nhà ở cải tạo phù hợp cho người lớn tuổi, robot hỗ trợ sinh hoạt, cho tới nền tảng số giúp tiếp cận dịch vụ y tế từ xa. Một số địa phương được khuyến khích thử nghiệm mô hình “thành phố thân thiện với người già”, nơi giao thông, dịch vụ công và chăm sóc y tế được thiết kế xoay quanh nhu cầu của nhóm dân số lớn tuổi.

Trong lĩnh vực sản xuất, Trung Quốc hiện là quốc gia dẫn đầu thế giới về lắp đặt robot, giúp cải thiện hiệu quả và giảm thiểu tác động của lực lượng lao động già hóa. Trí tuệ nhân tạo (AI) và sản xuất tiên tiến được kỳ vọng sẽ là các yếu tố chính trong kế hoạch phát triển kinh tế 5 năm tới.

Theo SCMP, thị trường robot tại Trung Quốc được dự báo sẽ tăng trưởng mạnh trong những năm tới khi ngành công nghiệp này có thể đạt 108 tỷ USD vào năm 2028, tăng gần 130% so với mức 47 tỷ USD của năm 2024. Nhận định được ngân hàng Morgan Stanley đưa ra, cho thấy vai trò ngày càng lớn của quốc gia Đông Á trong ngành công nghiệp robot toàn cầu.

Có thể nói, cùng với sự phát triển của công nghệ, chuyển đổi số đang trở thành trụ cột quan trọng thúc đẩy "nền kinh tế bạc". Các mô hình ứng dụng công nghệ phát triển nhanh gồm: trợ lý ảo AI hỗ trợ người cao tuổi truy cập thông tin và sử dụng dịch vụ công; thiết bị đeo thông minh theo dõi sức khỏe theo thời gian thực, cảnh báo sớm nguy cơ bệnh lý; robot hỗ trợ sinh hoạt; cơ sở y tế và trung tâm chăm sóc; hay ứng dụng đặt dịch vụ chăm sóc tại nhà...

Tuy nhiên, các nhà phân tích quốc tế cũng chỉ ra rằng con đường này không hề bằng phẳng. Nikkei Asia lưu ý, phần lớn người cao tuổi tại châu Á có thu nhập hạn chế, đặc biệt ở khu vực nông thôn, khiến khả năng chi tiêu cho các dịch vụ cao cấp còn nhiều giới hạn. Trong khi đó, hệ thống chăm sóc dài hạn vẫn thiếu nhân lực và chưa đồng đều giữa các vùng miền.