Nhóm người giàu nhất Indonesia đã mất tổng cộng gần 57 tỷ USD kể từ khi công ty cung cấp chỉ số MSCI hồi tháng 1 cảnh báo về khả năng hạ xếp hạng thị trường chứng khoán nước này, kéo theo đợt bán tháo cổ phiếu mạnh...

Theo xếp hạng 500 người giàu nhất thế giới Bloomberg Billionaires Index, tính đến ngày 22/10, tổng tài sản của 5 tỷ phú giàu nhất Indonesia và thành viên gia đình họ đã giảm xuống còn 71,6 tỷ USD. Đà sụt giảm này đã xóa sạch toàn bộ phần tài sản mà nhóm này tích lũy thêm trong 4 năm qua.

Từ đầu năm đến nay, chỉ số Jakarta Composite (JCI), chỉ số chứng khoán chính của Indonesia, đã giảm 38%, mức giảm mạnh nhất trong số hơn 90 chỉ số mà hãng tin Bloomberg theo dõi.

Mức sụt giảm nói trên cho thấy khối tài sản gắn với chứng khoán Indonesia có thể tăng nhanh nhưng cũng mất giá nhanh không kém sau đợt đánh giá của MSCI. Cảnh báo của MSCI về nguy cơ Indonesia mất vị thế thị trường mới nổi và bị loại khỏi các bộ chỉ số toàn cầu đã làm gia tăng lo ngại về làn sóng khối ngoại rút vốn.

Ngày thứ Năm (15/10), MSCI mở đợt tham vấn về đề xuất hạ Indonesia từ nhóm thị trường mới nổi xuống nhóm thị trường độc lập (standalone market), tức nằm ngoài các nhóm thị trường chính của MSCI.

Lý do là những quan ngại về cơ cấu sở hữu cổ phần thiếu minh bạch và dấu hiệu giao dịch có phối hợp giữa các bên liên quan. Trong phiên giao dịch ngày hôm sau, chứng khoán Indonesia giảm khoảng 11%, mức giảm trong một phiên lớn nhất trong 28 năm. MSCI dự kiến công bố quyết định chậm nhất vào ngày 30/6/2027. 

“Phần lớn tài sản của họ là tài sản trên giấy”, ông Rayenda Khresna Brahmana, giảng viên tài chính và phân tích kinh doanh tại trường Deakin University Lancaster University Indonesia, nhận định với Bloomberg khi nói về nhóm tỷ phú hàng đầu Indonesia.

Thiệt hại nặng nề nhất là ông Prajogo Pangestu, nhà sáng lập công ty hóa dầu Barito Pacific. Kể từ ngày 27/1, khi MSCI lần đầu cảnh báo khả năng hạ xếp hạng thị trường chứng khoán Indonesia, khối tài sản của ông đã giảm hơn 60%. Dù vậy, với tài sản ròng khoảng 15 tỷ USD, ông Pangestu vẫn giữ vị trí người giàu thứ hai Indonesia.

Trong tháng 10, giới chức Indonesia đã phạt tổng cộng khoảng 117 triệu USD đối với các hành vi thao túng thị trường. Các doanh nghiệp bị phạt bao gồm Barito Renewables Energy và Petrindo Jaya Kreasi, hai công ty có liên hệ với ông Pangestu.

Ông Budi Hartono, người nắm quyền kiểm soát tập đoàn thuốc lá Djarum và là một trong những cổ đông lớn nhất của Bank Central Asia, cũng mất hơn 5 tỷ USD, tương đương 31% tài sản ròng. Các thành viên khác trong gia đình Hartono mất tổng cộng khoảng 5 tỷ USD.

Tỷ phú ngành than Low Tuck Kwong cũng chịu thiệt hại nặng nề khi tài sản ròng giảm 54%, còn khoảng 10 tỷ USD. Diễn biến này xảy ra sau khi ông Low và con gái Elaine bán khoảng 30% cổ phần tại công ty khai thác than Bayan Resources trong tháng 10, với giá thấp hơn trên 80% so với giá đóng cửa phiên liền trước.

Thương vụ của ông Low phản ánh đúng vấn đề cốt lõi khiến MSCI cân nhắc hạ hạng thị trường Indonesia. Trên sàn chứng khoán nước này, tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng của nhiều doanh nghiệp niêm yết ở mức thấp. Tình trạng này có thể khiến giá trị tài sản của các cổ đông lớn biến động mạnh.

Theo ông Vedi Hadiz, giáo sư nghiên cứu xã hội học chính trị tại Đại học Melbourne, tình trạng tài sản trên giấy bị thổi phồng không chỉ xuất hiện ở Indonesia. Tuy nhiên, vấn đề này có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh kinh tế chính trị của nước này, nơi tài sản trên giấy có thể chuyển hóa thành quyền lực kinh tế thực sự.

“Thương vụ Bayan Resources đáng chú ý vì phơi bày khoảng cách giữa giá trị tài sản tính theo thị giá và số tiền mà nhà đầu tư khác thực sự sẵn sàng trả để sở hữu lượng cổ phiếu đó”, ông Hadiz nhận định với Bloomberg.

Một tỷ phú khác, ông Sukanto Tanoto, chịu thiệt hại ít hơn và không được tính vào khoản thiệt hại gần 57 tỷ USD nói trên, bởi tài sản của ông chủ yếu đến từ Royal Golden Eagle (RGE), tập đoàn sản xuất chưa niêm yết đại chúng. RGE kinh doanh gỗ và dầu cọ với quy mô lớn tại Indonesia, đồng thời tham gia sản xuất các sản phẩm gia dụng, trong đó có dầu gội Head & Shoulders.

Theo ông Jason Gozali, trưởng bộ phận nghiên cứu tại ứng dụng giao dịch Pluang, những cảnh báo của MSCI là lời cảnh tỉnh đối với thị trường chứng khoán Indonesia. Tại đây, sự khan hiếm cổ phiếu và tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng thấp có ảnh hưởng đến định giá doanh nghiệp lớn hơn cả các yếu tố cơ bản.

“Nỗ lực của sở giao dịch chứng khoán nhằm loại các doanh nghiệp có cơ cấu sở hữu tập trung cao khỏi chỉ số tham chiếu sẽ tạo điều kiện để nhóm cổ phiếu bluechip khẳng định vị thế”, ông Gozali nhận định.

MSCI đang cân nhắc đưa Indonesia thẳng từ nhóm thị trường mới nổi xuống nhóm thị trường độc lập, bỏ qua nhóm thị trường cận biên. Phương án này tương đương với việc hạ hai bậc đối với thị trường chứng khoán của quốc gia Đông Nam Á này. Dù vậy, ông Gozali cho rằng không nên đánh đồng diễn biến này với sức khỏe của nền kinh tế.

“Câu chuyện MSCI phản ánh cấu trúc thị trường, chứ không phản ánh tình hình nền kinh tế Indonesia”, ông Gozali nói.