Khi nguồn phát thải, điều kiện khí tượng và quá trình lan truyền ô nhiễm từ địa phương này có thể tác động đồng thời đến nhiều địa phương khác, việc kiểm soát ô nhiễm không khí cần được tiếp cận ở quy mô vùng. Từ nền tảng quản trị theo không gian môi trường hiện nay cần tiến tới xây dựng một cơ chế quản trị chất lượng không khí vùng hoàn chỉnh hơn...

Tại hội thảo "Khắc phục ô nhiễm và cải thiện chất lượng không khí tại Việt Nam: Từ chính sách đến hành động" vừa diễn ra, TS. Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Hội Không khí sạch Việt Nam cho rằng từ nay đến năm 2030 là giai đoạn quan trọng để thiết lập nền tảng, kiểm chứng, hoàn thiện và làm rõ cơ chế quản trị chất lượng không khí vùng.

Ô nhiễm không khí vẫn xuất hiện theo thời kỳ, vượt quy chuẩn, trong đó nhiều hợp chất có thể tạo thành bụi mịn thứ cấp khiến quá trình xử lý ô nhiễm trở nên phức tạp hơn.

Theo các chuyên gia, ô nhiễm không khí là một thách thức lớn đối với sức khỏe cộng đồng và môi trường tại Việt Nam, góp phần làm gia tăng gánh nặng bệnh tật, tử vong sớm và gây ra những tổn thất kinh tế đáng kể. Các khu vực đô thị, trong đó có Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh, đã trải qua những giai đoạn chất lượng không khí kém, ảnh hưởng đến người dân.

Số liệu quan trắc môi trường cho thấy, tình trạng ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn, đặc biệt là khu vực Hà Nội và các tỉnh phía Bắc. Giai đoạn 2023- 2025, nồng độ bụi mịn PM2.5 trung bình năm tại Hà Nội hiện dao động từ 47- 48 µg/Nm3,.

Đáng chú ý, thống kê ghi nhận có tới 1/3 số ngày trong năm chỉ số PM2.5 vượt giới hạn trung bình 24 giờ. Đợt ô nhiễm này thường kéo dài từ tháng 9 năm trước đến tháng 4 năm sau. Kết quả kiểm kê giai đoạn 2023- 2025 cho thấy, bụi mịn PM2.5 24.169 tấn/năm; bụi PM 10 30.072 tấn/năm; CO 526.264 tấn/năm.

Thực tế vận hành cho thấy, ô nhiễm không khí mang tính chất liên vùng. Một tỉnh có thể chịu ảnh hưởng từ địa phương lân cận và ngược lại, cũng có thể là nguồn gây ô nhiễm cho vùng khác.

Việt Nam hiện đã có nhiều nền tảng pháp lý, chiến lược về môi trường và chất lượng không khí đang từng bước được hoàn thiện; mạng lưới quan trắc tiếp tục mở rộng, nhất là tại các đô thị lớn. Nguồn dữ liệu phục vụ quản lý ngày càng đa dạng, gồm quan trắc môi trường, khí tượng, nguồn thải, giao thông và hệ thống quan trắc khí thải tự động, liên tục...

Để những nền tảng pháp lý, kỹ thuật, dữ liệu trở thành một cơ chế quản trị vùng có khả năng vận hành thực chất, TS. Hoàng Dương Tùng đề xuất cần đáp ứng 6 điều kiện.

Thứ nhất, thể chế và thẩm quyền phải rõ ràng. Cơ sở pháp lý cho phối hợp vùng có rõ mục tiêu, phạm vi, nguyên tắc phối hợp cũng như trách nhiệm và thẩm quyền của từng cấp, từng ngành. Cơ chế cũng cần quy định phương thức xử lý khi xảy ra ô nhiễm cao, nhất là trong trường hợp nguồn phát thải và quá trình lan truyền vượt qua ranh giới hành chính.

Thứ hai, hình thành hệ thống dữ liệu và bằng chứng chung. Dữ liệu từ quan trắc, khí tượng, nguồn thải, giao thông và các nguồn liên quan cần được kết nối, chuẩn hóa, tích hợp và chia sẻ giữa các địa phương, ngành. Trên nền tảng đó, phát triển mô hình phân tích, dự báo ở quy mô vùng để xác định diễn biến ô nhiễm, đóng góp của các nguồn phát thải và tác động của điều kiện khí tượng. Khi đó, dữ liệu không chỉ phục vụ báo cáo mà trở thành cơ sở cho quyết định.

Thứ ba, cần một đầu mối điều phối đủ năng lực. Đầu mối này có nhiệm vụ tổng hợp dữ liệu, phân tích, tham mưu, điều phối giữa các địa phương và ngành, theo dõi thực hiện và vận hành nền tảng dữ liệu chung. Cùng với thẩm quyền là đội ngũ chuyên môn ổn định, có khả năng kết nối các lĩnh vực môi trường, khí tượng, giao thông, năng lượng, công nghiệp và quy hoạch đô thị.

Thứ tư, xác định rõ trách nhiệm của từng địa phương và ngành. Mỗi tỉnh, thành phố và ngành liên quan đặt mục tiêu, nhiệm vụ cụ thể, được lồng ghép vào kế hoạch phát triển và chương trình công tác. Các biện pháp kiểm soát ô nhiễm có tính liên tỉnh, liên ngành cần được tổ chức phối hợp, đi kèm cơ chế báo cáo, theo dõi và giải trình.

Thứ năm, bảo đảm nguồn lực ổn định. Quản trị vùng cần nguồn lực tài chính, kỹ thuật và nhân lực đủ để duy trì hoạt động thường xuyên. Ngân sách nhà nước cần dành nguồn lực cho quan trắc, hạ tầng dữ liệu, mô hình hóa, dự báo và đào tạo; đồng thời huy động nguồn lực xã hội, hợp tác quốc tế và nghiên cứu cơ chế chia sẻ chi phí giữa các địa phương, ngành.

Thứ sáu, đối với giám sát, đánh giá và giải trình, việc thực hiện cần được theo dõi bằng một bộ chỉ số thống nhất, đánh giá kết quả và công khai phù hợp. Quan trọng hơn, kết quả phải được sử dụng để điều chỉnh chính sách, kế hoạch và biện pháp kiểm soát ô nhiễm theo tình hình thực tế.