Từ tái thiết nhà ở, phát triển hạ tầng năng lượng tại Thổ Nhĩ Kỳ đến xây dựng thành phố mới New Tashkent ở Uzbekistan, các nhà quy hoạch đang tìm cách giúp đô thị tăng khả năng chống chịu trước nắng nóng, hạn hán và những sức ép môi trường ngày càng lớn…

Các thành phố hiện là nơi sinh sống của hơn một nửa dân số thế giới, đồng thời tập trung đông dân cư và hệ thống cơ sở hạ tầng tại những khu vực ngày càng dễ bị tổn thương trước nắng nóng, ngập lụt, hạn hán và các tác động khác của biến đổi khí hậu. Trong bối cảnh đó, việc nâng cao khả năng chống chịu của đô thị đang trở thành yêu cầu quan trọng, từ cách xây dựng nhà ở, tổ chức không gian xanh đến cung cấp năng lượng và quản lý tài nguyên nước.

Tại Thổ Nhĩ Kỳ, khả năng chống chịu đang được tích hợp vào quá trình tái thiết đô thị và phát triển hệ thống năng lượng. Trong khi đó, Uzbekistan triển khai song song hai hướng tiếp cận: xây dựng New Tashkent từ đầu với các yếu tố thích ứng khí hậu được đưa vào quy hoạch, đồng thời mở rộng không gian xanh tại thủ đô Tashkent hiện hữu.

THỔ NHĨ KỲ TÍCH HỢP KHẢ NĂNG CHỐNG CHỊU VÀO QUÁ TRÌNH TÁI THIẾT

Các trận động đất xảy ra tại miền Nam Thổ Nhĩ Kỳ vào tháng 2/2023 đã làm hư hại hoặc phá hủy hàng trăm nghìn ngôi nhà, khiến hàng triệu người phải rời bỏ nơi ở. Sau thảm họa, công cuộc tái thiết không chỉ tập trung vào nhà ở mà còn mở rộng sang cơ sở hạ tầng đô thị và các dịch vụ thiết yếu.

Ông Yasir Yılmaz, Tổng giám đốc doanh nghiệp phát triển bất động sản Emlak Konut của Thổ Nhĩ Kỳ, cho biết quá trình tái thiết quy mô lớn bao gồm cả hệ thống xử lý nước thải, các dòng suối và mạng lưới giao thông.

“Trong quá trình tái thiết các thành phố và 450.000 ngôi nhà, chúng tôi đã khôi phục toàn diện từng thành phố, bao gồm cả cơ sở hạ tầng và các tiện ích xã hội”, ông Yılmaz cho biết, đồng thời nhấn mạnh việc đặc biệt chú trọng khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu của các công trình.

Cách tiếp cận này cho thấy quá trình phục hồi đô thị sau thiên tai không chỉ dừng ở việc xây dựng lại những công trình bị phá hủy. Việc nâng cao chất lượng hạ tầng và tính đến các rủi ro khí hậu cũng được đặt ra nhằm tăng khả năng thích ứng của thành phố trong dài hạn.

Bên cạnh cơ sở hạ tầng vật chất, năng lượng cũng là một yếu tố quan trọng đối với khả năng chống chịu của đô thị.

EPIAS, đơn vị vận hành thị trường năng lượng Thổ Nhĩ Kỳ, quản lý hệ thống Chứng nhận bảo đảm nguồn gốc năng lượng tái tạo YEK-G. Hệ thống sử dụng các chứng chỉ điện tử để xác nhận một lượng điện tương ứng được sản xuất từ nguồn năng lượng tái tạo, trong đó mỗi chứng chỉ đại diện cho 1 megawatt giờ (MWh) điện.

Đây là hệ thống tự nguyện, ứng dụng công nghệ chuỗi khối (blockchain) để ghi nhận thông tin về điện năng tái tạo từ khâu sản xuất đến tiêu thụ.

Ông Mustafa Aydin, Phó chủ tịch Sở Giao dịch Năng lượng Istanbul, cho biết hệ thống YEK-G có thể được ứng dụng trong lĩnh vực xe điện, đặc biệt là việc xác nhận nguồn gốc điện sử dụng để sạc phương tiện.

Với hệ thống chứng nhận YEK-G, chúng tôi có thể chứng minh rằng lượng điện do các nhà máy năng lượng tái tạo sản xuất thực sự được đưa đến khâu tiêu thụ. 

Ông Mustafa Aydin Phó chủ tịch Sở Giao dịch Năng lượng Istanbul

Theo đó, lượng điện dùng để sạc xe có thể được đối chiếu với sản lượng điện từ các nguồn năng lượng mặt trời, gió và thủy điện. Cơ chế này giúp tăng khả năng truy xuất nguồn gốc điện năng, qua đó hỗ trợ việc theo dõi và sử dụng điện tái tạo.

Tuy nhiên, chuẩn bị cho những rủi ro môi trường không chỉ là vấn đề công nghệ hay đầu tư hạ tầng. Ông Chris Mensah, Cố vấn đặc biệt của Đại diện cấp cao về khí hậu tại các kỳ hội nghị khí hậu của Liên hợp quốc, cho rằng nâng cao nhận thức và trang bị kiến thức cho cộng đồng cũng là một phần quan trọng của quá trình này.

Trách nhiệm không nằm ở việc đó là nghĩa vụ của bên này hay bên kia, mà là tạo ra nhận thức, kiến thức và giáo dục đúng đắn ngay từ đầu.  

Ông Chris Mensah  Cố vấn đặc biệt của Đại diện cấp cao về khí hậu tại các kỳ hội nghị khí hậu của Liên hợp quốc

Theo ông, giáo dục về khí hậu cần bắt đầu từ sớm, trong đó trường học có vai trò giúp người dân hiểu rõ những rủi ro mà thành phố nơi họ sinh sống có thể phải đối mặt.

NEW TASHKENT: ĐƯA YẾU TỐ KHÍ HẬU VÀO QUY HOẠCH TỪ ĐẦU

Tại Uzbekistan, một cách tiếp cận khác đang được triển khai ở phía Đông thủ đô Tashkent, nơi thành phố mới New Tashkent bắt đầu được xây dựng từ năm 2023.

Theo quy hoạch tổng thể, New Tashkent dành 2.000 ha cho không gian xanh và thêm 500 ha cho các công viên. Mặc dù nhiều khu vực vẫn đang trong quá trình thi công, một số công trình hạ tầng lớn, bao gồm nhà máy cung cấp đồng thời ba dạng năng lượng và trạm biến áp điện, đã được đưa vào vận hành trong tháng 10/2026.

Việc xây dựng một thành phố từ đầu tạo điều kiện để các nhà quy hoạch tích hợp các giải pháp quản lý nước, phát triển cây xanh và cung cấp năng lượng ngay từ giai đoạn thiết kế, trước khi dân cư chuyển đến sinh sống.

Một trong những vấn đề được chú trọng là lựa chọn cây trồng phù hợp với điều kiện khí hậu địa phương. Tại Uzbekistan, mùa hè nóng và khô khiến việc duy trì cây xanh trở thành bài toán cần tính đến nhu cầu sử dụng nước.

Ông Saidazim Sharipov, Cố vấn Giám đốc phụ trách các dự án quy hoạch đô thị thuộc Ban Quản lý New Tashkent, cho biết các loài cây được lựa chọn dựa trên khả năng thích nghi với điều kiện tự nhiên.

Chúng tôi đặc biệt chú trọng những loài cây có khả năng chịu được điều kiện khô hạn và cần ít nước hơn. Các hệ thống tưới nhỏ giọt đang được sử dụng để giảm lượng nước tiêu thụ.  

Ông Saidazim Sharipov Giám đốc phụ trách các dự án quy hoạch đô thị thuộc Ban Quản lý New Tashkent

Ngoài tưới nhỏ giọt, quy hoạch của New Tashkent còn hướng tới tái sử dụng nước. Nước thải dự kiến được xử lý để sử dụng làm nước kỹ thuật và phục vụ cảnh quan. Các tòa nhà cũng được kỳ vọng thu gom nước mưa hoặc tái sử dụng nước thải đã qua xử lý trong khuôn viên.

Các nhà quy hoạch đồng thời điều chỉnh thiết kế cảnh quan nhằm giảm nhu cầu tưới tiêu. Theo ông Sharipov, thành phố đang sử dụng các loại cây bụi thích nghi với điều kiện địa phương, vốn cần ít nước hơn so với thảm cỏ. Đáy các kênh dẫn nước cũng được lót vật liệu để hạn chế thất thoát do nước thấm xuống đất.

Những giải pháp này cho thấy việc phát triển không gian xanh tại đô thị có khí hậu khô hạn cần đi cùng với quản lý tài nguyên nước. Thay vì chỉ tập trung mở rộng diện tích cây xanh, các nhà quy hoạch phải cân nhắc khả năng duy trì thảm thực vật trong điều kiện nguồn nước có giới hạn.

HẠ TẦNG NĂNG LƯỢNG PHỤC VỤ CẢ NHU CẦU SƯỞI ẤM VÀ LÀM MÁT

Cùng với quy hoạch cây xanh và quản lý nước, New Tashkent đang phát triển hệ thống năng lượng để đáp ứng nhu cầu của thành phố trong cả mùa hè lẫn mùa đông.

Ông Sharaf Rajabov, Phó giám đốc Ban Quản lý New Tashkent, cho biết các tấm pin năng lượng mặt trời trên mái nhà đang được tích hợp vào nhiều dự án trong khu vực phát triển mới.

Một hạng mục đáng chú ý là nhà máy cung cấp đồng thời ba dạng năng lượng, thuộc nhóm dự án hạ tầng mới của thành phố. Công trình được thiết kế để cung cấp nhiệt và làm mát thông qua mạng lưới tập trung.

Ông Asiltürk Çakmak, kỹ sư trưởng của dự án, cho biết hệ thống được thiết kế để đáp ứng nhu cầu năng lượng theo mùa.

“Vào mùa hè, hệ thống cung cấp nước nóng cũng như nước lạnh để làm mát các ngôi nhà. Vào mùa đông, hơi nước được tạo ra từ nhà máy lò hơi sẽ được sử dụng để cung cấp nhiệt”, 

Ông Asiltürk Çakmak Kỹ sư trưởng dự án

Việc tích hợp các hệ thống cung cấp nhiệt và làm mát trong một mạng lưới tập trung là một phần trong quá trình xây dựng hạ tầng đô thị mới. Tuy nhiên, mức độ vận hành thực tế của các hệ thống này vẫn cần được đánh giá khi thành phố có thêm cư dân và nhu cầu sử dụng năng lượng tăng lên.

Hiện một số hạng mục đã hoạt động, trong khi các hạng mục khác vẫn đang được xây dựng hoặc ở giai đoạn quy hoạch. Do phần lớn New Tashkent chưa có cư dân đến sinh sống, nhiều hệ thống chưa được thử nghiệm trong điều kiện phải đáp ứng đầy đủ nhu cầu của một đô thị đông dân.

Điều này cũng có nghĩa hiệu quả thực tế của các giải pháp quy hoạch, quản lý nước và cung cấp năng lượng sẽ còn phụ thuộc vào quá trình vận hành khi thành phố dần hoàn thiện.

MỞ RỘNG KHÔNG GIAN XANH TRONG THỦ ĐÔ HIỆN HỮU

Khác với New Tashkent, thủ đô Tashkent hiện hữu phải đối mặt với những hạn chế về quỹ đất do đường phố, tòa nhà và các khu dân cư đã hình thành. Vì vậy, việc mở rộng không gian xanh phải được thực hiện trong một cấu trúc đô thị có sẵn, thay vì có thể bố trí ngay từ đầu như tại thành phố mới.

Theo cơ quan phụ trách sinh thái của Uzbekistan, hơn 1,35 triệu cây xanh và cây bụi đã được trồng trên khắp thủ đô trong giai đoạn 2022-2026.

Các kế hoạch tiếp theo bao gồm phát triển thêm những vành đai xanh, trong đó có các khu vực mới tại quận Bektemir và dọc hành lang sông Chirchiq.

Một dự án tại Bektemir cho thấy cách thức mở rộng không gian xanh trong điều kiện đô thị hiện hữu.

Theo ông Bekjon Egamov, chuyên viên chính thuộc Sở Sinh thái thành phố Tashkent, vào mùa xuân năm 2026, một vành đai xanh rộng 4,23 ha đã được hình thành tại đây. Khu vực này có 1.415 cây cảnh, được tưới bằng hệ thống tưới nhỏ giọt nhằm giảm lượng nước sử dụng.

Dự án kết hợp mở rộng diện tích cây xanh với giải pháp tiết kiệm nước, qua đó hướng tới duy trì cảnh quan đô thị trong điều kiện khí hậu khô nóng.

Sự khác biệt giữa New Tashkent và các dự án như Bektemir phản ánh hai bài toán quy hoạch riêng biệt. Với thành phố mới, các yếu tố thích ứng khí hậu có thể được tích hợp ngay từ giai đoạn thiết kế tổng thể. Trong khi đó, tại đô thị hiện hữu, chính quyền phải tìm kiếm quỹ đất phù hợp và triển khai các giải pháp trong giới hạn của không gian đã được xây dựng.

Từ tái thiết sau động đất tại Thổ Nhĩ Kỳ đến quy hoạch thành phố mới và mở rộng vành đai xanh tại Uzbekistan, các giải pháp được triển khai ở nhiều cấp độ khác nhau. Điểm chung là khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu không chỉ phụ thuộc vào các công trình riêng lẻ, mà còn gắn với cách tổ chức hạ tầng, quản lý tài nguyên, cung cấp năng lượng và nâng cao nhận thức cộng đồng.