COP31 sắp diễn ra tại thành phố Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ được kỳ vọng sẽ đưa thế giới bước vào “kỷ nguyên điện hóa”. Đằng sau mục tiêu nâng tỷ trọng điện năng toàn cầu lên 35% vào năm 2035 là những câu hỏi chưa có lời giải về nguồn điện, tài chính và công bằng giữa các quốc gia...

Hội nghị Biến đổi Khí hậu của Liên Hợp Quốc (COP31) sẽ diễn ra tại Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ từ ngày 9/11/2026, với trọng tâm là thúc đẩy quá trình chuyển đổi năng lượng.

Điểm nhấn chính là sáng kiến “điện hóa”, đặt mục tiêu đầy tham vọng là nâng tỷ trọng điện năng trong tổng nhu cầu năng lượng cuối cùng toàn cầu từ khoảng 20% hiện nay lên 35% vào năm 2035. Mục tiêu này nhằm giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và tăng cường an ninh năng lượng.

Tuy nhiên, các nhà quan sát lưu ý rằng mục tiêu này cần đi kèm với việc đảm bảo nguồn điện được sản xuất từ các nguồn sạch, vì hiện tại khoảng 1/3 lượng điện toàn cầu vẫn đến từ than đá.

KHI “KỶ NGUYÊN ĐIỆN” GÕ CỬA

COP31 diễn ra trong một bối cảnh đặc biệt. Thế giới vừa trải qua một năm với những kỷ lục nhiệt độ mới, thiệt hại khí hậu ngày càng nghiêm trọng và một cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu do xung đột tại Trung Đông. Chính cuộc khủng hoảng này đang thúc đẩy quá trình điện hóa diễn ra nhanh hơn dự kiến.

Điều đáng chú ý là nhu cầu điện đang tăng nhanh gấp đôi so với tổng nhu cầu năng lượng, với mức tăng trung bình hơn 3% mỗi năm trong giai đoạn 2015-2025.

Cuộc khủng hoảng eo biển Hormuz đã đẩy giá dầu lên cao, thúc đẩy lạm phát và buộc các ngân hàng trung ương duy trì chính sách thắt chặt. Chính cuộc khủng hoảng này lại đang tạo ra một động lực mới cho điện hóa: người tiêu dùng tại một số quốc gia như Hàn Quốc, Nhật Bản và Italy đang đổ xô mua xe điện để tránh giá xăng tăng cao.

SÁNG KIẾN “35 BY 35”: MỤC TIÊU VÀ CƠ CHẾ

Sáng kiến trung tâm của COP31, được gọi là “35 by 35”, một cam kết tự nguyện nhằm nâng tỷ trọng điện năng trong tổng tiêu thụ năng lượng cuối cùng toàn cầu lên 35% vào năm 2035.

Theo phân tích của IEA, các công nghệ đã có hiệu quả về chi phí có thể đưa tỷ trọng điện năng lên 33% vào năm 2035, đưa mục tiêu 35% vào “tầm với”. Cơ quan này ước tính rằng khoảng một nửa nhu cầu vận tải đường bộ chạy bằng dầu có thể được điện hóa một cách cạnh tranh với chi phí hiện tại, cùng với một nửa nhu cầu sưởi ấm không gian toàn cầu và khoảng 40% năng lượng dùng cho các ứng dụng công nghiệp nhiệt độ thấp và trung bình.

Về bản chất, điện hóa có nghĩa là thay thế các công nghệ đốt nhiên liệu hóa thạch trực tiếp, như ô tô chạy dầu diesel hay hệ thống sưởi bằng khí đốt, bằng các giải pháp thay thế chạy điện, chẳng hạn như xe điện, lò nung công nghiệp chạy điện và bơm nhiệt.

Tuyên bố “35 by 35” nhấn mạnh rằng các con đường và tốc độ điện hóa sẽ khác nhau tùy theo điểm xuất phát, hoàn cảnh quốc gia và thực tế đặc thù của từng khu vực. Mỗi quốc gia tham gia vẫn giữ toàn quyền quyết định các chính sách, kế hoạch và chiến lược điện hóa của riêng mình.

MỘT SỐ LO NGẠI

Mặc dù mục tiêu đầy tham vọng nhưng sáng kiến này đang đối mặt với làn sóng chỉ trích đáng kể từ các tổ chức môi trường và chuyên gia năng lượng.

Vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ: mục tiêu điện hóa không nêu rõ nguồn điện bổ sung phải đến từ đâu. Hiện tại, khoảng 1/3 lượng điện toàn cầu vẫn được sản xuất từ than đá. Điều này có nghĩa là một chiếc xe điện được sạc bằng lưới điện phụ thuộc nhiều vào than có thể gây hại cho khí hậu hơn cả một chiếc xe chạy xăng.

Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên (WWF) đã lên tiếng cảnh báo: “Chỉ có nhiều điện hơn thôi chưa phải là câu trả lời nếu điện đó vẫn được sản xuất từ than, dầu và khí đốt”. Tổ chức này cũng nhấn mạnh rằng các nước đang phát triển sẽ cần hỗ trợ tài chính và công nghệ thực chất để quá trình chuyển đổi diễn ra công bằng và hiệu quả.

Tổ chức Greenpeace thậm chí còn chỉ ra một mâu thuẫn sâu sắc khi nước chủ nhà Thổ Nhĩ Kỳ đang vận động cho điện hóa toàn cầu trong khi vẫn duy trì 37 nhà máy điện than đang hoạt động và để ngỏ khả năng mở các dự án mới trong nước.

Các nhà vận động cũng lo ngại rằng cam kết “35 by 35” có thể mở đường cho các chính phủ tính toán việc mở rộng sản xuất điện khí như một tiến bộ hướng tới mục tiêu điện hóa. Động thái này được cho sẽ “làm suy yếu nghiêm trọng các mục tiêu khí hậu”.

Claire Smith từ liên minh vận động Beyond Fossil Fuels nhận định: “Chớ để điện hóa trở thành con ngựa thành Troy của thời đại chúng ta, được sử dụng để che giấu việc tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch mới thay vì thúc đẩy năng lượng tái tạo”.

SÁNG KIẾN AI VÀ CÁC ƯU TIÊN KHÁC

COP31 cũng đánh dấu lần đầu tiên một hội nghị khí hậu Liên hợp quốc đưa trí tuệ nhân tạo vào chương trình nghị sự chính thức. Sáng kiến “Cam kết Antalya về AI” kêu gọi các chính phủ và công ty công nghệ công khai mức tiêu thụ năng lượng của các trung tâm dữ liệu và chuyển sang sử dụng năng lượng tái tạo.

Điều này xuất phát từ thực tế rằng sự bùng nổ của AI tại Mỹ và Trung Quốc được dự báo sẽ chiếm phần lớn nhu cầu điện tăng thêm trong thập kỷ này. Theo IEA, lượng khí thải nhà kính từ các trung tâm dữ liệu qua sử dụng điện được dự báo sẽ tăng hơn gấp đôi từ năm 2024 đến năm 2030. Đến cuối thập kỷ này, mức tiêu thụ điện của các trung tâm dữ liệu được dự báo sẽ vượt qua mức tiêu thụ của tất cả các quốc gia, trừ năm nước.

Chúng ta cần thảo luận công khai về mức tiêu thụ năng lượng ngày càng tăng của AI và đã đến lúc các chính phủ bắt đầu đặt ra các điều khoản”.

Ông Murat Kurum Chủ tịch COP31, Bộ trưởng Bộ Môi trường và Đô thị hóa Thổ Nhĩ Kỳ 

Thư ký điều hành Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (UNFCCC), Simon Stiell, thậm chí còn gay gắt hơn khi nói rằng các nhà lãnh đạo ngành AI “đang đi trên băng mỏng về giấy phép hoạt động và đã ở dưới đáy về hỗ trợ công chúng”.

Bên cạnh điện hóa và AI, chương trình nghị sự của COP31 còn bao gồm các mục tiêu về giảm một nửa mức tăng chất thải toàn cầu vào năm 2035, cắt giảm ít nhất 25% cường độ sử dụng năng lượng trong các tòa nhà và tăng tỷ lệ sử dụng vật liệu tuần hoàn toàn cầu lên ít nhất 15% vào năm 2035.

Ngoài ra, một điểm đặc biệt của COP31 là cấu trúc đồng chủ trì giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Australia- một thỏa thuận chưa từng có tiền lệ trong lịch sử các hội nghị khí hậu Liên hợp quốc.

Theo thỏa thuận đạt được vào tháng 11/2025, Thổ Nhĩ Kỳ sẽ giữ vai trò Chủ tịch COP, tổ chức hội nghị tại thành phố Antalya và thiết kế “chương trình hành động” bên lề các cuộc đàm phán chính thức. Australia sẽ nắm giữ vai trò “Chủ tịch đàm phán” với “quyền hạn độc quyền” trong các cuộc đàm phán chính thức.

Bộ trưởng Biến đổi Khí hậu và Năng lượng Australia, Chris Bowen, sẽ có quyền “quản lý, điều hành các cuộc đàm phán, bổ nhiệm đồng chủ trì, chuẩn bị dự thảo văn bản và ban hành quyết định bìa”. Tuy nhiên, Chủ tịch COP31 Murat Kurum khẳng định: “Thổ Nhĩ Kỳ không đồng chủ trì COP31 với Australia, quyết định cuối cùng thuộc về chủ tịch COP31”.

Cả hai nước đã cam kết về “tính dự đoán được” và “không có bất ngờ vào phút chót”.

TÀI CHÍNH KHÍ HẬU: VẤN ĐỀ CHƯA CÓ LỜI GIẢI

Một trong những điểm nóng truyền thống tại các hội nghị COP sẽ lại được đưa ra mổ xẻ tại Antalya: tài chính khí hậu. Sau thảm họa lũ lụt kinh hoàng tại Nepal, lời kêu gọi hỗ trợ từ Kathmandu đã làm dấy lên các yêu cầu lâu nay rằng các quốc gia gây ô nhiễm trong lịch sử phải chi nhiều hơn để giúp các nước nghèo chuyển đổi sang năng lượng tái tạo và phục hồi sau thiên tai.

Quỹ Ứng phó Tổn thất và Thiệt hại (FRLD), được thành lập năm 2022, đã nhận được cam kết tài trợ khoảng 770 triệu USD- một con số được mô tả là “nhỏ hơn ba bậc độ lớn” so với nhu cầu thực tế. Nhóm 44 quốc gia kém phát triển nhất (LDC) đã công bố các ưu tiên đàm phán tại COP31, bao gồm yêu cầu các nước phát triển tăng đáng kể tài chính khí hậu dưới dạng viện trợ không hoàn lại và lần đầu tiên kêu gọi thành lập một nhóm chuyên gia pháp lý để nghiên cứu việc thành lập “tòa án tổn thất và thiệt hại”.

Theo nhóm LDC, quỹ FRLD hiện có 342 triệu USD trong giai đoạn khởi động, nhưng đã nhận được 176 đơn đăng ký từ 119 quốc gia với tổng giá trị lên tới 2,8 tỷ USD, gấp hơn 8 lần số tiền hiện có. Chỉ riêng 41 quốc gia LDC đã nộp 72 đơn với tổng giá trị hơn 1 tỷ USD.

Mặc dù mục tiêu “35 by 35” được đánh giá là khả thi về mặt tổng thể nhưng chi phí lại phân bổ không đồng đều. Các nước đang phát triển phải đối mặt với lưới điện yếu, các công ty tiện ích gặp khó khăn về tài chính, chi phí vay cao hơn và năng lực đầu tư hạn chế.

Tại châu Phi cận Sahara, khu vực hiện chiếm 85% dân số không có điện toàn cầu, tăng từ 50% năm 2010, thách thức còn lớn hơn nhiều. Trong khi các nước thu nhập cao có công suất điện bình quân đầu người hơn 1.000 watt, các nước thu nhập thấp và châu Phi cận Sahara chỉ có khoảng 40 watt, bất chấp tiềm năng mặt trời khổng lồ.

Gần 600 triệu người ở châu Phi cận Sahara vẫn chưa được tiếp cận với điện. Đối với họ, điện hóa không chỉ là vấn đề khí hậu mà còn là vấn đề công bằng và phát triển. Tổng thống Kenya William Ruto đã kêu gọi chương trình nghị sự điện hóa của COP31 bao gồm việc thúc đẩy bếp điện thay thế củi và than gây ô nhiễm.

Như Viện Tài nguyên Thế giới (WRI) đã nhấn mạnh: “Thành công sẽ không chỉ được đo bằng tốc độ điện hóa tăng nhanh như thế nào, mà còn bằng việc liệu nó có giúp giảm hóa đơn năng lượng, mở rộng khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu và tạo ra nhiều cơ hội kinh tế hơn cho người lao động và cộng đồng không”.

Kỷ nguyên điện hóa đang đến. Câu hỏi đặt ra là liệu nó sẽ thực sự xanh, hay chỉ là một “lớp sơn mới” cho hệ thống năng lượng cũ.