Những biến động địa chính trị mới, đặc biệt từ xung đột tại Trung Đông, đang làm lộ rõ sự phụ thuộc kéo dài của nền kinh tế toàn cầu vào dầu mỏ và khí đốt. Trong khi nhiều quốc gia muốn đẩy nhanh chuyển dịch sang năng lượng sạch, các nước sản xuất nhiên liệu hóa thạch lo ngại những liên minh khí hậu mới sẽ tạo thêm sức ép buộc họ phải thay đổi…

Nếu thỏa thuận hòa bình được duy trì, cuộc đối đầu giữa Mỹ và Iran có thể sớm đi đến hồi kết. Tuy nhiên, tác động của cuộc khủng hoảng này đối với nền kinh tế toàn cầu có thể kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm, trước khi thị trường năng lượng và các chuỗi cung ứng quốc tế lấy lại trạng thái ổn định. Một lần nữa, những biến động tại Trung Đông cho thấy một thực tế khó phủ nhận: nền kinh tế thế giới vẫn phụ thuộc sâu sắc vào dầu mỏ và khí đốt.

CÚ SỐC NĂNG LƯỢNG VÀ VẤN ĐỀ PHỤ THUỘC NHIÊN LIỆU HÓA THẠCH CỦA CÁC NỀN KINH TẾ

Đối với nhiều nhà kinh tế, đây là lời nhắc nhở rằng quá trình chuyển đổi khỏi nhiên liệu hóa thạch cần được đẩy nhanh hơn, không chỉ vì mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính mà còn nhằm hạn chế sự lệ thuộc vào các thị trường năng lượng vốn dễ bị tác động bởi căng thẳng địa chính trị.

Phát biểu khai mạc vòng đàm phán khí hậu quốc tế tại Bonn (Đức), ông Simon Stiell, người đứng đầu cơ quan khí hậu Liên hợp quốc, cho rằng cuộc xung đột ở Trung Đông không chỉ gây ra “những đau thương khủng khiếp cho con người” mà còn châm ngòi cho “một cuộc khủng hoảng chi phí nhiên liệu hóa thạch đang bóp nghẹt các nền kinh tế trên toàn thế giới”.

Theo ông Simon Stiell, giờ đây, việc tiếp tục phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch đồng nghĩa các quốc gia tiếp tục nhập khẩu lạm phát và bất ổn kinh tế.

Các cuộc đàm phán tại Bonn kéo dài hai tuần nhằm chuẩn bị chương trình nghị sự cho Hội nghị khí hậu COP 2026, dự kiến tổ chức tại Thổ Nhĩ Kỳ vào tháng 11. Đây là diễn đàn thường niên quy tụ gần 200 quốc gia tham gia Hiệp định Paris về biến đổi khí hậu năm 2015 - thỏa thuận đặt mục tiêu giữ mức tăng nhiệt độ toàn cầu thấp hơn nhiều so với 2 độ C và nỗ lực giới hạn ở mức 1,5 độ C.

Tuy nhiên, loại bỏ nhiên liệu hóa thạch vẫn là một trong những chủ đề gây tranh cãi nhất. Đáng chú ý, cụm từ “nhiên liệu hóa thạch” thậm chí không xuất hiện trong Hiệp định Paris. Trong nhiều năm, việc thảo luận trực tiếp về lộ trình loại bỏ than, dầu và khí đốt gần như là vấn đề nhạy cảm trong các phòng đàm phán quốc tế.

Song những cú sốc năng lượng liên tiếp trong những năm gần đây đang làm thay đổi đáng kể cách tiếp cận của nhiều quốc gia đối với vấn đề này.

LIÊN MINH NĂNG LƯỢNG SẠCH VÀ BÀI TOÁN TÀI CHÍNH CỦA CUỘC CHUYỂN DỊCH XANH TOÀN CẦU

Tại Hội nghị khí hậu COP tổ chức tại Brazil vào tháng 11/2025, các chính phủ đã không thể đạt được đồng thuận về một lộ trình rõ ràng nhằm loại bỏ dần nhiên liệu hóa thạch. Nỗ lực thúc đẩy một cam kết mạnh mẽ hơn đã vấp phải sự phản đối, đặc biệt từ các quốc gia sản xuất dầu lớn như Saudi Arabia và Iran. Trung Quốc, Nga, Tanzania và Senegal cũng phản đối việc đưa ra những ngôn từ cứng rắn hơn về quá trình chuyển đổi khỏi dầu, khí đốt và than đá.

Do Colombia và Hà Lan chủ trì, sáng kiến thu hút sự tham gia của Brazil, Australia, Na Uy cùng nhiều quốc gia đang phải đối mặt với những tác động nghiêm trọng nhất của biến đổi khí hậu. Đức cũng tham dự.

Khác với các cuộc đàm phán COP vốn cần sự đồng thuận của gần 200 quốc gia, TAFF được hình thành với mục tiêu thúc đẩy những nước có cùng quan điểm tiến nhanh hơn trong quá trình chuyển đổi năng lượng.

Một nhà ngoại giao cấp cao của một quốc gia tham gia TAFF nói với DW rằng các đại diện quốc gia vẫn đang tiếp tục thảo luận kín tại Bonn về cơ cấu tổ chức, phương thức vận hành và vai trò lâu dài của liên minh mới. Tuy nhiên, sáng kiến này cũng khiến nhiều nước lo ngại.

Các quốc gia phản đối việc loại bỏ nhiên liệu hóa thạch lo rằng TAFF có thể tác động đến động lực chính trị trong các cuộc đàm phán khí hậu của Liên hợp quốc.

“Đây là một tiến trình đa phương. Chúng ta không nên tham gia một cơ chế bên ngoài tiến trình chính thức, sau đó quay lại và có thể thúc đẩy những kết quả mà những nước không thuộc nhóm này phải chấp nhận”, ông Antwi Boasiako Amoah, nhà đàm phán trưởng của châu Phi, nói với DW.

Lập trường của châu Phi phản ánh một bài toán phức tạp. Một số quốc gia như Nigeria là nước xuất khẩu nhiên liệu hóa thạch và phụ thuộc vào nguồn thu từ dầu khí. Trong khi đó, nhiều quốc gia khác lại cần than, dầu và khí đốt để mở rộng khả năng tiếp cận năng lượng và thúc đẩy phát triển kinh tế.

Trong khi đó, châu Phi lại là một trong những khu vực chịu ảnh hưởng nghiêm trọng nhất của biến đổi khí hậu, dù chỉ đóng góp chưa tới 4% tổng lượng phát thải khí nhà kính lịch sử toàn cầu. Đối với nhiều quốc gia châu Phi, vấn đề lớn nhất không chỉ nằm ở việc có muốn chuyển đổi khỏi nhiên liệu hóa thạch hay không, mà còn là khả năng tài chính để thực hiện quá trình này.

Thiếu nguồn vốn giá rẻ đang trở thành một trong những rào cản lớn nhất đối với việc đầu tư vào năng lượng tái tạo và xây dựng một mô hình phát triển bền vững trên toàn châu lục. Nhiều quốc gia châu Phi hiện phải đối mặt với chi phí vay vốn cao, khả năng tiếp cận thị trường tài chính quốc tế hạn chế và gánh nặng nợ ngày càng lớn. Điều này khiến quá trình chuyển đổi năng lượng trở nên khó khăn hơn nhiều so với các nền kinh tế phát triển.

Các nhà đàm phán châu Phi cho rằng việc yêu cầu các nước đang phát triển nhanh chóng từ bỏ nhiên liệu hóa thạch mà không đi kèm nguồn hỗ trợ tài chính đầy đủ có thể tạo ra thêm bất bình đẳng trong quá trình chuyển dịch xanh.

“Châu Phi không thể tài trợ cho quá trình thích ứng khí hậu bằng cách tiếp tục gia tăng nợ. Thay vì các khoản vay, châu lục này cần sự hỗ trợ công lớn hơn và sự gia tăng đáng kể trong nguồn tài chính khí hậu quốc tế”, ông Antwi Boasiako Amoah nhấn mạnh.

Không chỉ các quốc gia châu Phi, nhiều nền kinh tế mới nổi khác cũng đang đặt câu hỏi về cách cân bằng giữa mục tiêu khí hậu và nhu cầu phát triển kinh tế. Trong nhiều trường hợp, nhiên liệu hóa thạch vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm nguồn điện ổn định, phát triển công nghiệp và tạo việc làm.

Các nhà đàm phán châu Phi cũng không phải là những người duy nhất hoài nghi về các sáng kiến nằm ngoài khuôn khổ Hiệp định Paris. Tại nhiều phòng đàm phán quốc tế, các cuộc thảo luận về việc loại bỏ nhiên liệu hóa thạch vẫn tiếp tục bị đình trệ.

“Mỗi khi chúng tôi cố gắng thúc đẩy vấn đề này, Saudi Arabia và các đồng minh lại đưa ra đủ loại phản đối về thủ tục và các chiến thuật khác”, một nhà ngoại giao tham gia đàm phán cho biết.

Những bất đồng này cho thấy cuộc tranh luận về tương lai của dầu khí vẫn chưa chỉ là câu chuyện giữa các nhà hoạt động khí hậu và các tập đoàn năng lượng, mà đã trở thành một vấn đề địa chính trị lớn.

KHỦNG HOẢNG NĂNG LƯỢNG CÓ THỂ TRỞ THÀNH ĐỘNG LỰC CHO NĂNG LƯỢNG TÁI TẠO?

Theo ông Fatih Birol, Giám đốc điều hành Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), các cuộc khủng hoảng năng lượng gần đây đã làm lộ rõ điểm yếu của một hệ thống phụ thuộc quá lớn vào thị trường nhiên liệu hóa thạch và những chuỗi cung ứng dễ bị tổn thương trước căng thẳng địa chính trị.

Tuy nhiên, phản ứng của các chính phủ trước cuộc khủng hoảng lại rất khác nhau. Một báo cáo mới của Viện Khí hậu Mới (New Climate Institute) của Đức cho thấy nhiều quốc gia vẫn lựa chọn những biện pháp truyền thống để giảm tác động trước mắt lên người dân và doanh nghiệp. Trong đó có các chính sách như giảm thuế nhiên liệu hóa thạch hoặc hỗ trợ giá năng lượng. Nhưng một số nước khác lại tận dụng cuộc khủng hoảng như một cơ hội để thúc đẩy cải cách dài hạn.

Liên minh châu Âu, Chile, Indonesia và Việt Nam là những ví dụ được nhắc đến khi sử dụng giai đoạn biến động năng lượng để đẩy nhanh điện khí hóa, mở rộng năng lượng tái tạo và xây dựng các hệ thống năng lượng ít phụ thuộc hơn vào nhiên liệu hóa thạch.

Theo các nhà nghiên cứu, những cuộc khủng hoảng gần đây đã tạo ra sự thay đổi mang tính lâu dài đối với thị trường năng lượng toàn cầu. Ngày càng nhiều chính phủ nhận ra rằng sự phụ thuộc quá lớn vào dầu khí không chỉ là vấn đề khí hậu mà còn là một rủi ro kinh tế và an ninh quốc gia. Tuy nhiên, tốc độ phản ứng chính sách hiện vẫn chưa đủ mạnh.

Nhiều quốc gia vẫn phải đối mặt với sự đánh đổi giữa mục tiêu giảm phát thải và yêu cầu bảo đảm nguồn cung năng lượng ổn định trong ngắn hạn.

Đặc biệt, trong bối cảnh kinh tế toàn cầu còn nhiều bất ổn, việc chuyển đổi hoàn toàn khỏi nhiên liệu hóa thạch trong thời gian ngắn được xem là một thách thức rất lớn.

THẾ GIỚI CHUYỂN TỪ GIAI ĐOẠN ĐÀM PHÁN SANG TRIỂN KHAI CHUYỂN DỊCH XANH

Trước khi Thổ Nhĩ Kỳ và Australia tiếp quản vai trò chủ trì các cuộc đàm phán khí hậu tiếp theo, Chủ tịch COP30 sắp mãn nhiệm của Brazil, ông André Correa do Lago, đã đánh giá tiến trình đạt được tại Bonn. Theo ông, thế giới đang bước vào một giai đoạn mới: chuyển từ các COP tập trung vào thương lượng sang các COP tập trung vào triển khai.

Điều này có nghĩa trọng tâm không còn chỉ là đưa ra các cam kết dài hạn, mà là biến các cam kết đó thành chính sách cụ thể, dự án đầu tư và những thay đổi thực tế trong hệ thống năng lượng.

Một trong những quyết định quan trọng được đưa ra tại COP trước đó là các quốc gia thống nhất tăng gấp ba nguồn tài chính dành cho thích ứng khí hậu cung cấp cho các nước đang phát triển vào năm 2035.

Tuy nhiên, tại Bonn, một trong những cuộc tranh luận lớn nhất là lựa chọn mốc thời gian nào làm cơ sở để tính mức tăng này. Nếu lấy năm 2019 làm năm tham chiếu, việc tăng gấp ba sẽ tương đương nâng nguồn tài chính từ khoảng 20 tỷ USD. Nhưng nếu lấy mức năm 2025 làm cơ sở, con số này có thể vào khoảng 40 tỷ USD.

Sự khác biệt này không chỉ mang tính kỹ thuật, mà liên quan trực tiếp đến trách nhiệm tài chính giữa các quốc gia phát triển và đang phát triển.

Đối với châu Phi và nhiều nền kinh tế dễ tổn thương, vấn đề quan trọng không chỉ là cam kết tài chính trên giấy tờ mà là khả năng tiếp cận nguồn vốn thực tế. Trong khi các nước giàu có xu hướng nhấn mạnh vai trò của đầu tư tư nhân và các khoản vay, nhiều nước đang phát triển cho rằng họ cần nhiều hơn các khoản hỗ trợ công không tạo thêm gánh nặng nợ.

Cuộc khủng hoảng năng lượng hiện nay vì vậy đang tạo ra một nghịch lý lớn.

Một mặt, thế giới vẫn cần dầu, khí đốt và than đá để bảo đảm nguồn cung năng lượng trong ngắn hạn. Mặt khác, chính những cú sốc do phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch lại đang thúc đẩy nhiều quốc gia tìm kiếm một hệ thống năng lượng mới.

Các chuyên gia cho rằng nếu được hỗ trợ bởi chính sách đúng đắn, đầu tư đủ lớn và hợp tác quốc tế hiệu quả, cuộc khủng hoảng hiện nay có thể trở thành cú hích để đẩy nhanh quá trình chuyển đổi xanh. Tuy nhiên, để điều đó xảy ra, thế giới cần giải quyết đồng thời hai bài toán: bảo đảm an ninh năng lượng trước mắt và xây dựng một nền kinh tế ít phụ thuộc hơn vào những nguồn năng lượng gây ra bất ổn trong dài hạn.