Việc năng lượng tái tạo ngày càng chiếm tỷ trọng lớn khiến Liên minh châu Âu (EU) phải đẩy nhanh phát triển hệ thống lưu trữ điện để tránh lãng phí nguồn điện từ gió và mặt trời. Một thỏa thuận mới được ký kết đặt mục tiêu nâng công suất lưu trữ của khối lên gần gấp ba vào năm 2030, qua đó giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và ổn định giá điện…

Theo Euronews, ngày 26/6, các bộ trưởng năng lượng EU đã ký thỏa thuận ba bên đầu tiên nhằm thúc đẩy phát triển hệ thống lưu trữ năng lượng trên toàn khối. 

Đây được xem là bước đi quan trọng trong bối cảnh châu Âu đang đẩy mạnh chuyển đổi xanh, khi điện gió và điện mặt trời ngày càng chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu nguồn điện nhưng lại phụ thuộc vào điều kiện thời tiết, khiến việc cân bằng cung - cầu điện trở nên khó khăn hơn.

LƯU TRỮ NĂNG LƯỢNG TRỞ THÀNH MẮT XÍCH QUAN TRỌNG CỦA CHUYỂN ĐỔI XANH

Theo số liệu của EU, tỷ trọng năng lượng tái tạo trong tổng tiêu thụ năng lượng của khối đã tăng từ 23% năm 2020 lên 25,2% năm 2024. Trong lĩnh vực điện, nguồn năng lượng tái tạo hiện đã đáp ứng khoảng 44% sản lượng điện.

Tuy nhiên, hệ thống lưu trữ hiện nay chưa đủ lớn để hấp thụ toàn bộ lượng điện được tạo ra trong các giai đoạn nắng mạnh hoặc gió lớn. Hệ quả nhiều thời điểm, các nhà vận hành buộc phải cắt giảm sản lượng điện tái tạo trong khi vẫn phải huy động các nhà máy điện chạy khí đốt để bảo đảm nguồn cung khi điều kiện thời tiết thay đổi. Điều này khiến EU vẫn phải nhập khẩu khoảng 55% tổng nhu cầu năng lượng, chủ yếu là dầu mỏ và khí đốt.

Theo thỏa thuận mới, việc mở rộng hệ thống lưu trữ sẽ giúp tích trữ lượng điện dư thừa để sử dụng vào thời điểm nhu cầu tăng cao, qua đó nâng cao độ ổn định của hệ thống điện, giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu và góp phần bình ổn giá điện.

Đây là lần đầu tiên EU xác lập định hướng chính trị rõ ràng, chuyển lưu trữ năng lượng từ vai trò công nghệ hỗ trợ thành ưu tiên triển khai trong chính sách năng lượng. Nhu cầu mở rộng lưu trữ càng trở nên cấp thiết khi tiêu thụ điện được dự báo sẽ tăng mạnh trong những năm tới.

Bà Walburga Hemetsberger Tổng giám đốc SolarPowerEurope

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), lượng điện tiêu thụ của các trung tâm dữ liệu và các ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ tăng gấp đôi vào năm 2030. Hiện các trung tâm dữ liệu đã tiêu thụ khoảng 3% lượng điện của EU và công suất dự kiến sẽ vượt 28 GW trong vài năm tới.

Khác với nhiều ngành công nghiệp khác, các trung tâm dữ liệu phải vận hành liên tục 24 giờ mỗi ngày. Khi điện mặt trời hoặc điện gió suy giảm, hệ thống vẫn phải duy trì nguồn điện ổn định. Nếu không có đủ năng lực lưu trữ, các nhà vận hành sẽ tiếp tục phụ thuộc vào các nhà máy điện khí, làm gia tăng phát thải và khiến mục tiêu phát thải ròng bằng 0 của EU khó đạt được.

Song song với đó, châu Âu cũng đang đẩy mạnh điện khí hóa giao thông và sưởi ấm. EU đặt mục tiêu đưa hơn 30 triệu xe điện vào sử dụng và lắp đặt khoảng 50 triệu máy bơm nhiệt trước năm 2030. Việc chuyển đổi hai lĩnh vực vốn phụ thuộc nhiều vào nhiên liệu hóa thạch này sẽ làm nhu cầu điện tăng đáng kể, đòi hỏi hệ thống lưu trữ quy mô lớn để bảo đảm cân bằng lưới điện.

Sai lầm lớn nhất sẽ là không coi lưu trữ năng lượng là hạ tầng thiết yếu của hệ thống điện. Nếu không tăng tính linh hoạt cho lưới điện, châu Âu sẽ tiếp tục lãng phí nguồn điện tái tạo giá rẻ trong khi doanh nghiệp vẫn phải chịu chi phí năng lượng cao.

Theo ông Jacopo Tosoni Phó Tổng thư ký Energy Storage Europe

Thực tế, đầu năm 2026, nhiều thị trường điện của EU đã ghi nhận số giờ giá điện âm ở mức cao kỷ lục. Chỉ trong quý I, các thị trường điện giao ngay ghi nhận tới 1.223 giờ giá điện âm, gần gấp đôi so với trước đây, trong đó Đức và Tây Ban Nha chịu ảnh hưởng rõ nhất.

Giá điện âm xảy ra khi sản lượng điện tái tạo vượt quá khả năng hấp thụ của lưới điện. Trong những thời điểm này, các nhà máy điện gió và điện mặt trời buộc phải cắt giảm công suất, gây lãng phí điện sạch và làm giảm hiệu quả đầu tư.

Theo các chuyên gia, hệ thống lưu trữ sẽ cho phép hấp thụ lượng điện dư thừa khi giá thấp và phát điện trở lại khi nhu cầu tăng, qua đó giảm tình trạng cắt giảm công suất và nâng cao hiệu quả vận hành toàn hệ thống.

PIN LƯU TRỮ ĐƯỢC KỲ VỌNG TRỞ THÀNH "NHÂN TỐ THAY ĐỔI CUỘC CHƠI"

Theo nội dung thỏa thuận, giai đoạn 2026-2028 EU sẽ bổ sung tối thiểu khoảng 45 GW công suất lưu trữ mới, cao hơn khoảng 20% so với mức công suất được lắp đặt trong năm 2025. Mục tiêu là nâng khả năng đáp ứng của hệ thống lưu trữ lên khoảng 10% nhu cầu phụ tải đỉnh, gấp đôi so với mức khoảng 5% hiện nay.

Khi năng lực lưu trữ lớn hơn sẽ giúp EU tiến gần hơn mục tiêu đến năm 2030 ít nhất 42,5% tổng năng lượng được sản xuất từ nguồn tái tạo, đồng thời giảm nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch.

Bà Hemetsberger cho rằng mục tiêu 200 GW vẫn đòi hỏi tham vọng lớn hơn từ các quốc gia thành viên, song thỏa thuận hiện nay là bước khởi đầu quan trọng. Thách thức lớn nhất sẽ nằm ở quá trình triển khai.

"EU cần tiếp tục mở rộng mọi hình thức lưu trữ năng lượng, song pin lưu trữ sẽ đóng vai trò then chốt nhờ thời gian triển khai nhanh, khả năng mở rộng linh hoạt và hiệu quả kinh tế cao," bà Hemetsberger nhấn mạnh.

Theo cơ chế mới, các doanh nghiệp phát triển dự án năng lượng tái tạo và lưu trữ sẽ cung cấp dự báo công suất lưu trữ hằng năm. Các ngành công nghiệp tiêu thụ nhiều điện sẽ phát triển các hệ thống lưu trữ tại chỗ, theo dõi nhu cầu điện và xây dựng dự báo dài hạn.

Các ngân hàng quốc gia, tổ chức tài chính và Ngân hàng Đầu tư châu Âu (EIB) sẽ mở rộng các chương trình tài trợ nhằm thu hút thêm vốn đầu tư cho lĩnh vực này.

Ủy ban châu Âu sẽ theo dõi tiến độ thực hiện hằng năm, đồng thời đẩy nhanh việc huy động vốn và hỗ trợ các ngành công nghiệp tiêu thụ nhiều năng lượng trong quá trình giảm phát thải.

THÁCH THỨC VẪN CÒN RẤT LỚN

Mặc dù 22 quốc gia thành viên đã ký thỏa thuận, nhưng mới chỉ có 17 nước đưa ra các cam kết cụ thể về quy mô đầu tư. Các mục tiêu rất khác nhau giữa các nước, từ 11.000 MW tại Ba Lan, 5.000 MW tại Áo, 500 MW tại Bồ Đào Nha đến 376 MW tại Slovakia. Đức, Hà Lan, Hy Lạp, Phần Lan và Đan Mạch dự kiến sẽ tham gia trước cuối năm.

Theo các chuyên gia, để đạt được mục tiêu này, các quốc gia thành viên sẽ phải đẩy nhanh quy trình cấp phép dự án, hoàn thiện cơ chế giá, tạo nguồn doanh thu ổn định cho các dự án lưu trữ và rút ngắn thời gian kết nối với hệ thống truyền tải.

Các chính phủ cũng cam kết dỡ bỏ các rào cản pháp lý, cải cách quy định về biểu giá lưới điện và đẩy nhanh việc phê duyệt các chương trình hỗ trợ của Nhà nước đối với các dự án lưu trữ.

Nếu không đầu tư đủ mạnh cho hệ thống lưu trữ, khí đốt sẽ tiếp tục quyết định giá điện của châu Âu, khiến các hộ gia đình và doanh nghiệp phải đối mặt với chi phí năng lượng cao.

Bà Walburga Hemetsberger Tổng giám đốc SolarPowerEurope

Hiện nay, hàng triệu hộ gia đình có điện mặt trời áp mái vẫn chưa tận dụng được hết lượng điện dư thừa vì lưới điện không thể hấp thụ toàn bộ. Nếu mục tiêu 200 GW được hoàn thành vào năm 2030, người tiêu dùng sẽ được hưởng mức giá điện thấp và ổn định hơn.

Các hệ thống pin và công nghệ quản lý thông minh cũng sẽ cho phép người dân chủ động tham gia thị trường điện bằng cách sạc xe điện hoặc pin gia đình khi giá thấp, sau đó bán điện trở lại lưới khi giá tăng. Trong khi đó, các hợp đồng mua bán điện kết hợp lưu trữ sẽ giúp các ngành công nghiệp nặng tiếp cận nguồn điện tái tạo ổn định 24/7, giảm rủi ro cắt giảm công suất và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Ông Tosoni cảnh báo nếu việc triển khai lưu trữ tiếp tục chậm trễ, nhu cầu điện ngày càng tăng từ các trung tâm dữ liệu AI có thể làm gia tăng cạnh tranh nguồn điện với các hộ gia đình. Ngược lại, nếu được đầu tư đúng hướng, sự phát triển của AI hoàn toàn có thể trở thành động lực thúc đẩy hệ thống điện vận hành hiệu quả hơn, góp phần giảm chi phí điện cho cả doanh nghiệp và người dân.

Dù còn cách khá xa mục tiêu 200 GW vào năm 2030, thỏa thuận mới được xem là bước khởi đầu quan trọng trong nỗ lực xây dựng một hệ thống điện linh hoạt hơn, có khả năng hấp thụ ngày càng nhiều năng lượng tái tạo. Thành công của kế hoạch sẽ phụ thuộc vào tốc độ triển khai các dự án lưu trữ cũng như khả năng các quốc gia thành viên hiện thực hóa những cam kết đã đưa ra.