Cơ chế chuyển đổi công bằng tại COP31: Phép thử của lời hứa Belém

Một năm sau khi các quốc gia nhất trí xây dựng cơ chế hỗ trợ người lao động và cộng đồng dễ bị tổn thương trong quá trình chuyển dịch năng lượng, các cuộc đàm phán tại Antalya (Thổ Nhĩ Kỳ) đang xác định cơ chế ấy sẽ là công cụ hành động hay chỉ là một diễn đàn đối thoại. Các bên hiện khá thống nhất về mục tiêu nhưng vẫn khác biệt về thiết kế và nguồn lực…

Với các nước đang phát triển, chuyển đổi công bằng gắn với những câu hỏi cụ thể về sinh kế của lao động ngành than, cộng đồng ven biển và lao động phi chính thức. Nguồn ảnh: Xinhua
Với các nước đang phát triển, chuyển đổi công bằng gắn với những câu hỏi cụ thể về sinh kế của lao động ngành than, cộng đồng ven biển và lao động phi chính thức. Nguồn ảnh: Xinhua

Tại Belém (Brazil) năm ngoái, các quốc gia đồng ý thiết lập một cơ chế mới về chuyển đổi công bằng (Just Transition). Theo Carbon Brief, văn bản này được thông qua tại phiên bế mạc COP30 trong tiếng vỗ tay kéo dài của nhiều đại biểu và nhiều tổ chức coi đó là một “chiến thắng”.

Một năm sau, tại COP31 ở Antalya (Thổ Nhĩ Kỳ), cơ chế mà giới quan sát gọi là Cơ chế Belém-Antalya (BAM) trở thành một trong những phép thử quan trọng nhất của hội nghị. Phép thử này không nằm ở chuyện có lập cơ chế hay không. Câu hỏi thực sự là cơ chế sẽ làm gì, vận hành ra sao và có nguồn lực nào đi kèm?

CHUYỂN ĐỔI CÔNG BẰNG: TỪ PHONG TRÀO LAO ĐỘNG ĐẾN BÀN ĐÀM PHÁN KHÍ HẬU

Theo Carbon Brief, khái niệm chuyển đổi công bằng xuất hiện từ thập niên 1980, khi các công đoàn Mỹ liên minh với các nhóm công bằng môi trường. Từ đó, nó dần đi vào các diễn đàn quốc tế.

Lời nói đầu của Hiệp định Paris 2015 cũng cam kết tính đến yêu cầu chuyển đổi công bằng cho lực lượng lao động, cùng việc tạo ra việc làm bền vững và chất lượng. Nói đơn giản, nguyên tắc này cho rằng việc rời xa nhiên liệu hóa thạch không chỉ được đo bằng lượng khí thải cắt giảm. Nó còn phải trả lời: ai bị mất việc, ai bị ảnh hưởng sinh kế và ai chịu chi phí của quá trình đó?

Với các nước đang phát triển, đó là những câu hỏi rất cụ thể: người lao động mỏ than sẽ làm gì khi mỏ đóng cửa, cộng đồng ngư dân ven biển sẽ ra sao khi vùng biển được dành cho dự án điện gió ngoài khơi và ai chi trả cho đào tạo lại cũng như an sinh xã hội trong giai đoạn chuyển tiếp? Mỗi nhóm nước thường tiếp cận vấn đề từ một điểm xuất phát khác nhau.

Cơ chế Chuyển đổi Công bằng được nhất trí xây dựng tại COP30 ở Belém. Tại COP31, các bên đang đàm phán về chức năng, cơ cấu và nguồn lực của cơ chế này. Nguồn ảnh: MENAFem
Cơ chế Chuyển đổi Công bằng được nhất trí xây dựng tại COP30 ở Belém. Tại COP31, các bên đang đàm phán về chức năng, cơ cấu và nguồn lực của cơ chế này. Nguồn ảnh: MENAFem

Ở các nền kinh tế phát triển, trọng tâm thường là đào tạo lại và hỗ trợ lao động trong khu vực chính thức, như các chương trình chuyển đổi ngành than ở Tây Ban Nha hay Canada. Ở nhiều nước đang phát triển, một bộ phận lớn lao động làm việc phi chính thức, không có hợp đồng hay bảo hiểm xã hội và một việc làm chính thức có thể nuôi sống nhiều hộ gia đình, nên khi việc làm đó bị mất, tác động lan rộng hơn nhiều.

Các nước phát triển thường muốn tập trung vào lực lượng lao động trong nước, trong khi một số nước muốn có tầm nhìn toàn cầu, gồm cả hỗ trợ chuyển đổi ở các nước đang phát triển.

Ở chiều ngược lại, các chuyên gia, trong đó có Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), lưu ý rằng chính sách khí hậu của một nền kinh tế có thể tác động đến nền kinh tế khác, chẳng hạn qua hiện tượng “rò rỉ carbon” hay các biện pháp thương mại như thuế carbon biên giới. Nếu không được thiết kế cẩn trọng, những tác động này có thể làm tăng gánh nặng cho các nước đang phát triển. Vì thế, chuyển đổi công bằng ngày càng được nhìn nhận như một bài toán hợp tác toàn cầu, chứ không chỉ là chính sách của từng quốc gia.

TỪ BELÉM ĐẾN ANTALYA: LỜI HỨA VÀ KHOẢNG TRỐNG CẦN LẤP

Quyết định ở Belém đặt nền móng nhưng chưa trả lời hết các câu hỏi vận hành và phần chi tiết được giao cho các vòng đàm phán tiếp theo. Theo Carbon Brief, vòng đàm phán Bonn hồi tháng 6/2026 chỉ thống nhất được một bản dự thảo “khung” để chuyển sang Antalya. Trong một phân tích trước thềm hội nghị, think tank SETAV của Thổ Nhĩ Kỳ nhận định Antalya sẽ vượt qua phép thử nếu làm rõ cơ chế sẽ làm gì và theo lộ trình nào, chứ không nhất thiết phải chốt mọi chi tiết.

Tại Antalya, văn bản đàm phán đầu tiên về cơ chế được công bố ngày 13/11. Theo phát biểu của Bộ trưởng Chris Bowen, Chủ tịch đàm phán COP31 (Australia), tại họp báo do Công ước khung Liên Hợp Quốc về Biến đổi Khí hậu (UNFCCC) công bố, dự thảo mô tả một “nhánh chính trị” định hướng và một “nhánh thực thi” thúc đẩy hành động thực tế.

Phản ứng từ phía các tổ chức phi chính phủ khá thận trọng. Ngày 14/11, tại họp báo của Mạng lưới Hành động Khí hậu (CAN International) ở Antalya, các đại diện bày tỏ lo ngại về mức độ cụ thể của dự thảo. Bản tin ECO của CAN ghi nhận dự thảo có nhiều điểm đáng ghi nhận, nhưng cho rằng “sự tham gia có ý nghĩa” mà thiếu phương tiện thực hiện giống như “được mời vào bàn ăn mà không có đĩa, dao kéo hay thức ăn”.

Theo đại diện CAN Mỹ, văn bản mới chỉ mang lại thêm họp, thêm báo cáo và thêm một trang web, những thứ vốn đã có. Tổ chức Fossil Fuel Treaty Initiative cho rằng thời gian cho thảo luận suông đã hết. Theo các tổ chức vận động, đến ngày 16/11 đã có hơn 800 tổ chức từ hơn 100 quốc gia ký thư ngỏ kêu gọi các bộ trưởng củng cố văn bản trước khi hội nghị bế mạc.

Một đại biểu trong đoàn Brazil, nước chủ nhà COP30, nhận xét với hãng thông tấn Anadolu (Thổ Nhĩ Kỳ) rằng dự thảo mới ở mức ghi nhận các ưu tiên của nước đang phát triển, chưa đáp ứng đủ và cần một cơ chế có nhiệm vụ rõ ràng cùng nguồn lực riêng.

Diễn biến đáng chú ý khác là dự thảo tổng đầu tiên ra ngày 16/11. Theo The Climate Watch, văn bản này có ngôn ngữ về lộ trình chuyển đổi công bằng, quyền của người lao động và chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch, nhưng không nêu rõ cơ chế riêng, trong khi đàm phán và tham vấn bộ trưởng về cơ chế vẫn diễn ra tách biệt.

BẤT ĐỒNG KHÔNG CHỈ NẰM Ở RANH GIỚI BẮC- NAM

Bức tranh đàm phán, về phía các nước phát triển, lập trường thường xoay quanh tính khả thi và hiệu quả. Theo CAN Europe, hội đồng các bộ trưởng môi trường EU ngày 12/10 ủng hộ đưa cơ chế vào vận hành, với khung thể chế và lộ trình để cơ chế hoạt động từ năm 2027.

Dù vậy, các nước này nêu ra một số mối quan ngại, mà theo phân tích của Viện Phát triển Bền vững Quốc tế (IISD) trước thềm COP31, trước hết là ngân sách. IISD ghi nhận các nước phát triển thận trọng và nhiều lần viện dẫn các ràng buộc ngân sách của UNFCCC để tránh lập một thiết chế mới, cồng kềnh. Carbon Brief cho biết UNFCCC đang đối mặt với khoảng thiếu hụt tài chính sau khi Mỹ rút khỏi Công ước và một số bên khác cũng trì hoãn hoặc giảm đóng góp.

Mối quan ngại thứ hai là trùng lặp. Theo tổ chức Down To Earth, EU và Anh nhấn mạnh cần làm rõ vai trò tương ứng của Chương trình làm việc về chuyển đổi công bằng (JTWP)- cơ chế đàm phán và đối thoại toàn cầu thuộc UNFCCC để tránh trùng lặp và EU khẳng định muốn giữ lại JTWP.

Mối quan ngại thứ ba là thứ tự làm việc. Theo IISD, Nhật Bản muốn rà soát xem hiện đã có những gì rồi mới tính đến cơ chế mới, nhưng Ấn Độ và một số nước đang phát triển cho rằng việc đưa cơ chế vào hoạt động đã được chốt từ Belém.

Khi COP31 dự kiến bế mạc ngày 20/11, kết quả về cơ chế chuyển đổi công bằng không chỉ nằm ở việc cơ chế có được ghi vào văn bản cuối cùng hay không, mà ở việc người lao động và cộng đồng chịu tác động có sớm nhận được hỗ trợ thực tế. Nguồn ảnh: TOLGA AKMEN
Khi COP31 dự kiến bế mạc ngày 20/11, kết quả về cơ chế chuyển đổi công bằng không chỉ nằm ở việc cơ chế có được ghi vào văn bản cuối cùng hay không, mà ở việc người lao động và cộng đồng chịu tác động có sớm nhận được hỗ trợ thực tế. Nguồn ảnh: TOLGA AKMEN

Về tài chính, theo IISD, một số nước phát triển không muốn cơ chế trở thành một kênh tài chính mới. Còn theo đánh giá của CAN trong bản tóm tắt giữa kỳ, do vấn đề này ít được dư luận chú ý nên EU, Na Uy, Nhật Bản và Canada có thể kéo văn bản về hướng ít tham vọng hơn.

Các nước đang phát triển có mục tiêu khá thống nhất nhưng cách tiếp cận không hoàn toàn giống nhau. Theo The Climate Watch, Nhóm châu Phi đề xuất lập ủy ban chỉ đạo, đơn vị hỗ trợ thực hiện, tài chính đủ và dự đoán được, đồng thời duy trì JTWP. Nam Phi đề xuất một cơ sở tài chính riêng để cải thiện nguồn và chất lượng tài chính chuyển đổi công bằng.

Phát biểu tại phiên cấp cao ngày 12/11, Thủ tướng Bangladesh Tarique Rahman kêu gọi thông qua cơ chế nhằm hỗ trợ chuyển đổi công bằng, thông qua tài chính và thương mại công bằng.

Trong khi đó, theo một bản tổng hợp của Strive Edge, Ấn Độ ủng hộ mô hình hai tầng do các bên dẫn dắt, mang tính tự nguyện, do quốc gia tự quyết và không tạo thêm nghĩa vụ mới. Cũng theo nguồn này, dự thảo tổng còn đề nghị các nước đang phát triển đóng góp tài chính khí hậu trên cơ sở tự nguyện. Điểm chung của nhóm này, theo Down To Earth, là yêu cầu nguồn tài trợ dự đoán được, dễ tiếp cận và chủ yếu là viện trợ không hoàn lại, dựa trên Điều 9.1 của Hiệp định Paris.

Câu hỏi chi phí cũng cần được nhìn cân bằng. Những người ủng hộ cơ chế cho rằng không nhất thiết phải dựng một thiết chế đắt đỏ. Theo Carbon Brief, cố vấn của CAN cho biết một cơ quan tương tự là Trung tâm và Mạng lưới Công nghệ Khí hậu (CTCN) chỉ tốn dưới 10 triệu USD mỗi năm, còn đại diện Tổng liên đoàn Lao động Quốc tế (ITUC) khẳng định họ không đòi lập quỹ mới mà muốn mọi dòng tài chính khí hậu đều “chuyển đổi công bằng”.

Hội nghị COP31 dự kiến bế mạc ngày 20/11. Theo Rio Times, tính đến 18/11, chưa có dự thảo sửa đổi hay kết quả nào từ vòng đàm phán cấp bộ trưởng. Chủ tịch đàm phán COP31 Bowen thông tin với báo giới rằng văn bản cuối cùng sẽ khác bản đầu tiên và ông đang làm việc với các nước để tìm một thỏa thuận tham vọng nhất có thể bằng đồng thuận.

Trong những ngày còn lại, ba vấn đề sẽ quyết định cơ chế này có thực chất hay không. Đầu tiên là cấu trúc: các bên chọn một thiết chế có ủy ban chỉ đạo và đơn vị hỗ trợ thực hiện đúng nghĩa, hay một mô hình chủ yếu gồm các cuộc họp và nền tảng chia sẻ thông tin. Kế đó là nguồn lực, tức văn bản có cam kết tài chính hoặc ít nhất một ngân sách vận hành cụ thể hay không? Cuối cùng là lộ trình: theo CAN Europe, EU ủng hộ để cơ chế hoạt động từ năm 2027.

Kết quả tại Antalya vì thế không chỉ nằm ở việc cơ chế có tên trong văn bản cuối cùng, mà ở việc người lao động và cộng đồng chịu tác động có sớm nhận được hỗ trợ thực tế không.

Ngành chất kết dính trong "cuộc đua" đổi mới nguyên liệu và sản xuất bền vững

Không chỉ đóng vai trò liên kết vật liệu, chất kết dính ngày càng ảnh hưởng đến chất lượng, độ bền và hiệu suất của sản phẩm công nghiệp. Sự phát triển của các ngành ô tô, điện tử, bán dẫn cùng yêu cầu sản xuất bền vững đang thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới công nghệ, tìm kiếm nguyên liệu thay thế và tối ưu quy trình sản xuất...

Nỗ lực xanh hóa sản xuất của doanh nghiệp ngành thép Việt Nam

Chiếm 7–9% tổng lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu, ngành thép đang đứng trước áp lực chuyển đổi xanh mang tính bắt buộc. Đặc biệt, việc EU chính thức áp dụng đầy đủ Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM) từ đầu năm 2026 đã đặt ra rào cản chi phí carbon thực chất, buộc các doanh nghiệp thép phải thay đổi nếu không muốn bị loại khỏi cuộc chơi xuất khẩu...

Liên kết doanh nghiệp thúc đẩy thực thi EPR, phát triển kinh tế tuần hoàn

VEPF, Vinamilk và Tetra Pak Việt Nam hợp tác thúc đẩy thu gom, phân loại và tái chế bao bì sau sử dụng giai đoạn 2026-2030, hướng tới phát triển kinh tế tuần hoàn. Thông qua kết nối doanh nghiệp và các đối tác trong chuỗi giá trị, chương trình kỳ vọng nâng cao trách nhiệm môi trường, khuyến khích cộng đồng tham gia phân loại rác tại nguồn, từng bước hình thành hệ sinh thái tái chế bao bì bền vững...

Việt Nam đối mặt với sự gia tăng rủi ro do các hiện tượng thời tiết, khí hậu cực đoan

Trao đổi với Tạp chí Kinh tế Việt Nam/VnEconomy, TS. Trương Bá Kiên, Phó Giám đốc điều hành Trung tâm Nghiên cứu Khí tượng và Khí hậu, Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển, nhấn mạnh Việt Nam cần đặc biệt lưu ý đến các rủi ro từ nắng nóng, mưa lớn cực đoan, bão mạnh, hạn hán, nước biển dâng và ngập lụt tại các vùng thấp ven biển. Mức độ tác động sẽ khác nhau tùy theo đặc điểm từng địa phương, ngành và lĩnh vực, đồng thời phụ thuộc vào kịch bản phát thải khí nhà kính cũng như năng lực thích ứng.

Hệ thống báo cáo khí nhà kính trực tuyến, tự động tính toán phát thải 5 nhóm lĩnh vực

Hệ thống giúp chuẩn hóa các giao thức thu thập và báo cáo dữ liệu, số hóa toàn diện quy trình kiểm kê nhằm loại bỏ sai sót thủ công và tối ưu hóa chi phí hành chính. Dữ liệu từ hệ thống là căn cứ pháp lý và kỹ thuật để cơ quan nhà nước phân bổ hạn ngạch phát thải minh bạch, công bằng, làm cơ sở vững chắc cho các giao dịch trên sàn giao dịch tín chỉ carbon quốc gia...

Lãnh đạo Bộ Xây dựng xác nhận, Luật Nhà ở (sửa đổi) được chỉnh lý, bổ sung nhằm bảo đảm người thu nhập thấp có khả năng tiếp cận được nhà ở thông qua việc thể chế hóa rõ nhóm các đối tượng được hưởng chính sách về nhà ở xã hội, nhà ở cho thuê và nhà lưu trú công nhân; quy định cụ thể các điều kiện về nhà ở, thu nhập và thứ tự ưu tiên xét duyệt đối với từng loại hình chính sách.

Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khoá XVI

Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khoá XVI

Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khoá XVI dự kiến kéo dài 28 ngày bắt đầu từ 17/10/2026. Kỳ họp với khối lượng công việc lớn, dự kiến xem xét, thông qua 43 luật, nghị quyết quy phạm pháp luật và quyết định...

Việt Nam: Khát vọng quốc gia biển mạnh

Việt Nam: Khát vọng quốc gia biển mạnh

Yêu cầu cốt lõi mà Nghị quyết 20 đặt ra là phải biến nước ta từ một quốc gia có biển thành một quốc gia biển mạnh, với kinh tế biển phát triển hiện đại, có năng lực cạnh tranh cao, đồng thời giữ vững...

VnEconomy Interactive

VnEconomy Interactive

Interactive là một sản phẩm báo chí mới của VnEconomy vừa được ra mắt bạn đọc từ đầu tháng 3/2023 đã gây ấn tượng mạnh với độc giả bởi sự mới lạ, độc đáo. Đây cũng là sản phẩm độc quyền chỉ có trên...

VnEconomy
VnEconomy