Đến các làng nghề gỗ Vạn Điểm (Hà Nội) và La Xuyên (Ninh Bình), chúng tôi ghi nhận nhiều sự đổi thay. Trước đây, tại các làng nghề gỗ, công việc đục, chạm vốn chủ yếu do nam giới đảm nhiệm bởi đây là công việc nặng nhọc, nhiều bụi bặm và đòi hỏi sức lực. Phụ nữ thường chỉ tham gia những công đoạn nhẹ hơn như đánh giấy ráp, sơn gỗ và vệ sinh xưởng. Thế nhưng điều khiến chúng tôi ngỡ ngàng tại La Xuyên bây giờ, rất nhiều phụ ữi đã trở thành những người thợ đục chạm lành nghề, thậm chí đảm nhiệm vai trò thợ cả.

Những “bóng hồng” bên khối gỗ

Làng cổ La Xuyên, xã Vũ Dương, tỉnh Ninh Bình, từ lâu nổi tiếng với nghề mộc truyền thống có lịch sử hàng trăm năm. Đặt chân đến đây, cảm nhận nhịp sống của làng nghề qua tiếng máy cưa, máy xẻ hòa cùng tiếng đục chạm vang lên từ những xưởng mộc nằm xen giữa các nếp nhà.

Điều đáng chú ý là bên những khối gỗ thô ráp, lớp bụi mùn cưa, nhiều phụ nữ đang cần mẫn với công việc đục, chạm. Những đôi tay tưởng như chỉ quen với công việc nhẹ nhàng lại điều khiển các dụng cụ hết sức thuần thục.

Bà Dương Thị Thủy cẩn thận kiểm tra mũi đục trước khi bắt tay vào thao tác trên sản phẩm. Những nhát đục dứt khoát tạo nên các đường nét, hoa văn mềm mại, tinh tế trên mặt gỗ. Do đặc thù công việc, không gian xưởng thường phủ một lớp bụi mịn từ nguyên liệu, nên các nữ thợ luôn chú trọng trang bị đồ bảo hộ, che chắn để bảo vệ sức khỏe.

Cạnh đó, bà Nguyễn Thị Ánh mải miết đục chạm trên một khối gỗ khác, cho biết công việc chính của bà là chạm tinh những đường nét khó mà người thợ khác không làm được. Đồng thời, vá gỗ, xử lý những vị trí bị nứt để tránh gỗ bị hở.

Theo bà Ánh, gỗ có loại rất rắn, nhưng phụ nữ vẫn có thể đục chạm nếu có dụng cụ phù hợp và đủ sự kiên trì. Với những loại gỗ mềm, một bộ bàn ghế hay sập gụ có thể mất khoảng 1-2 tháng để hoàn thiện công đoạn đục; với gỗ rắn, thời gian có thể kéo dài 3-4 tháng.

Chị Đồng Thị Thu, phụ trách kinh doanh Công ty Cổ phần La Xuyên Vàng, cho biết cơ sở hiện có khoảng 100 công nhân, chủ yếu là lao động trong làng và được trả công theo ngày. Những năm trước, thị trường tiêu thụ khó khăn, nhiều nam giới chuyển ra thành phố hoặc tìm công việc khác. Khi thị trường đồ gỗ khởi sắc trở lại, nhu cầu lao động tăng lên nhưng nguồn nhân lực nam lại thiếu hụt. Vì vậy, nhiều phụ nữ đã chuyển sang đảm nhận những công việc trước đây chủ yếu dành cho nam giới, trong đó có đục, chạm.

Theo chị Thu, thị trường đồ gỗ thường trầm lắng trong nửa đầu năm và sôi động hơn vào cuối năm, nhất là thời điểm cận Tết. Tuy nhiên, năm nay sức mua có nhiều khởi sắc khi lượng hàng bán ra của La Xuyên Vàng từ đầu năm đến nay luôn ở mức cao.

Không chỉ bán lẻ, doanh nghiệp còn nhận các đơn hàng thi công trọn gói nội thất cho gia đình. Nhu cầu xây dựng nhà ở tăng kéo theo nhu cầu sử dụng đồ gỗ. Giá trị mỗi đơn hàng dao động từ gần 1 tỷ đồng đối với công trình nhỏ, vài tỷ đồng với công trình lớn, thậm chí có công trình trị giá hơn 10 tỷ đồng. Từ đầu năm đến nay, La Xuyên Vàng đã thực hiện khoảng 4-5 công trình nội thất trọn gói, bên cạnh hoạt động bán hàng trực tiếp.

Vạn Điểm giữ nghề bằng cách làm mới sản phẩm

Đến thôn Vạn Điểm, xã Phú Xuyên, TP Hà Nội, đâu đâu cũng nghe tiếng cưa máy, tiếng bào gỗ, tiếng đục chạm nối tiếp nhau vang lên từ hơn 800 cơ sở sản xuất. Những bộ bàn ghế, sập, tủ, đồ thờ, hoành phi, câu đối được chế tác, trưng bày dày đặc trong các gian hàng.

Tại Xưởng gỗ Đức Hà, anh Trần Văn Mạnh đang hoàn thiện một bộ ghế gỗ. Theo anh, nghề mộc không chỉ cần sức khỏe mà còn đòi hỏi người thợ hiểu đặc tính từng loại gỗ, biết nhìn thớ gỗ để điều khiển đường dao, nắm chắc tỷ lệ họa tiết và kiên nhẫn chỉnh sửa những sai lệch nhỏ.

Cùng với sự phát triển của nghề, máy móc hiện đại ngày càng được đưa vào sản xuất. Máy cưa, máy xẻ, máy tạo phôi đảm nhiệm những công đoạn nặng nhọc, giúp tăng năng suất và độ đồng đều của sản phẩm. Tuy nhiên, ở những công đoạn quyết định giá trị sản phẩm, bàn tay người thợ vẫn khó thay thế. Độ chuyển giữa các lớp chạm nông, sâu, thần thái của linh vật hay sự mềm mại của từng đường lá vẫn phụ thuộc vào con mắt, kinh nghiệm và cảm giác của người thợ.

Không chỉ đổi mới công nghệ, người dân Vạn Điểm còn từng bước thay đổi cách tiếp cận thị trường. Anh Hoàng Văn Luyến, chủ Cơ sở sản xuất đồ gỗ Vạn Phúc, cho biết hơn 80% khách hàng biết đến cơ sở thông qua mạng xã hội như Facebook, Zalo, YouTube, TikTok. Điện thoại không chỉ được sử dụng để chụp sản phẩm mà còn ghi lại quá trình tạo phôi, ghép mộng, chạm hoa văn, giúp khách hàng hiểu hơn về công sức của người thợ. Thông qua phản hồi trực tiếp của khách hàng, các cơ sở có thể nhanh chóng nắm bắt thị hiếu, điều chỉnh kích thước, mẫu mã nhưng vẫn giữ những nét đặc trưng của nghề.

Một xu hướng đáng chú ý khác là sự liên kết, chuyên môn hóa trong sản xuất. Thay vì một hộ thực hiện toàn bộ quy trình, nhiều gia đình liên kết thành các nhóm, trong đó cơ sở chuyên xẻ gỗ, nơi tạo phôi, xưởng đảm nhận chạm khắc, cơ sở khác đánh bóng, lắp ráp, hoàn thiện. Cách làm này giúp người thợ chuyên sâu kỹ năng, rút ngắn thời gian sản xuất và tạo điều kiện để các hộ nhỏ tham gia chuỗi sản xuất.

Bên cạnh sản xuất, Vạn Điểm còn được công nhận là điểm du lịch từ năm 2022, với quy hoạch gồm khu trung tâm, khu sản xuất kết hợp trải nghiệm, trưng bày và mua sắm, dịch vụ. Ông Hoàng Kỳ Tài, Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề gỗ Vạn Điểm cho biết mỗi năm, làng đón hàng nghìn lượt du khách trong nước và quốc tế. Du khách không chỉ đến mua sản phẩm mà còn có thể trải nghiệm quá trình người thợ biến khúc gỗ thành sản phẩm, tham quan đình, chùa và không gian văn hóa của làng nghề.

Chuyển đổi theo hướng kinh tế tuần hoàn, kinh tế xanh

Ông Hoàng Kỳ Tài dẫn chúng tôi đến cơ sở nghiền bột gỗ của Công ty bột gỗ NK cũng ở Vạn Điểm. Ông cho biết trước đây mùn cưa, dăm bào từ các cơ sở sản xuất chủ yếu bị đổ bừa bãi hoặc đem đốt. Tình trạng này vừa gây lãng phí nguồn nguyên liệu, vừa phát sinh khói bụi, ảnh hưởng đến môi trường sống. Làng nghề gỗ Vạn Điểm đang chuyển đổi theo hướng kinh tế tuần hoàn, kinh tế xanh.

Theo ông Tài, hiện nay, các cơ sở sản xuất đã từng bước trang bị hệ thống túi hút bụi để thu gom mùn cưa, dăm bào trong quá trình gia công gỗ. Phụ phẩm sau đó được các doanh nghiệp chuyên dụng thu mua, chế biến thành bột gỗ và tiếp tục trở thành nguyên liệu để sản xuất giấy, bìa carton, ván ép, ván sàn và nhiều sản phẩm khác.

Một trong những doanh nghiệp đóng vai trò quan trọng trong quá trình này là Công ty Cổ phần Bột gỗ NK Việt Nam do anh Nguyễn Đình Duy làm Giám đốc.

Năm 2018, anh Duy thành lập Công ty Cổ phần Bột gỗ NK Việt Nam. Hiện công ty có công suất sản xuất khoảng 1.200 tấn bột gỗ mỗi tháng, thu mua mùn cưa, dăm bào từ 15 xưởng xẻ lớn và hơn 200 cơ sở sản xuất tại Vạn Điểm, đồng thời mở rộng thu mua tại nhiều làng nghề đồ gỗ khác.

Một chủ cơ sở sản xuất đồ gỗ tại Vạn Điểm cho biết, trước đây mùn cưa chủ yếu bị vứt bỏ. Khoảng 5-7 năm trở lại đây, khi anh Duy tổ chức thu mua, cơ sở có thêm khoảng 17 triệu đồng mỗi tháng từ việc bán mùn cưa, đồng thời không phải tốn công thu gom, vận chuyển và xử lý.

Theo anh Nguyễn Đình Duy, phụ phẩm từ chế biến gỗ gồm vỏ bào và mùn cưa,  sau khi thu gom được xay, nghiền và sàng lọc qua các hệ thống lưới có kích thước khác nhau, tạo ra bột gỗ với kích thước từ 0,01-1 mm. Bột gỗ tiếp tục được phối trộn với các thành phần khác theo những công thức, tỷ lệ phù hợp để tạo ra các sản phẩm như giấy, bìa carton, ván ép, ván sàn và các sản phẩm khác.

Sản phẩm bột gỗ của Công ty NK hiện đã được xuất khẩu sang Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc, Đài Loan và cung cấp cho nhiều doanh nghiệp trong nước. Từ nguồn nguyên liệu này, các đối tác tiếp tục sản xuất sàn ngoài trời, tấm ốp, ốp tường, ốp trần, hàng rào, lam chắn nắng...

Theo anh Duy, nhu cầu đối với các sản phẩm này đang tăng, trong đó sự dịch chuyển đơn hàng từ Trung Quốc sang Việt Nam cũng mở thêm cơ hội cho ngành sản xuất sử dụng nguyên liệu bột gỗ.

Đại diện chính quyền xã Phú Xuyên cho hay, việc thu gom, tái chế phế phẩm từ gỗ đang trở thành một mắt xích trong chuỗi sản xuất tuần hoàn của làng nghề. Từ những phụ phẩm từng bị đốt bỏ, người dân làng nghề đang từng bước biến chúng thành nguồn nguyên liệu mới, góp phần giảm áp lực môi trường, tạo thêm thu nhập và thúc đẩy làng nghề phát triển theo hướng sản xuất và tiêu dùng bền vững.