Tiêu dùng bền vững không dừng lại ở lời kêu gọi mang tính đạo đức hay ý thức bảo vệ môi trường đơn thuần, mà đang trở thành động lực cốt lõi định hình lại mô hình tăng trưởng kinh tế. Sự chuyển dịch chiến lược này đòi hỏi sự kết nối chặt chẽ từ thể chế chính sách của Nhà nước, trách nhiệm thực chất từ cộng đồng doanh nghiệp đến hành động cụ thể của từng người dân...

Tại Diễn đàn Tiêu dùng bền vững năm 2026 với chủ đề “Tiêu dùng trách nhiệm - Tiết kiệm năng lượng - Bảo vệ tương lai” do Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam (VOV) phối hợp với Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia (Bộ Công Thương) tổ chức, ông Phạm Mạnh Hùng, Phó Tổng Giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam, đã phân tích sâu sắc về tầm quan trọng của xu hướng này.

THÚC ĐẨY CHUYỂN ĐỔI XANH TỪ SỨC MẠNH ĐỊNH HƯỚNG CỦA NGƯỜI TIÊU DÙNG

Phó Tổng Giám đốc VOV cho rằng từ trước đến nay, các cuộc thảo luận về chuyển đổi xanh thường xoay quanh khu vực sản xuất. Tuy nhiên, chúng ta cần nhìn nhận đầy đủ vai trò quyết định của tiêu dùng. Nếu sản xuất quyết định cách thức tạo ra sản phẩm, thì tiêu dùng chính là lực lượng định hướng thị trường và quyết định tương lai của những sản phẩm đó. Khi người tiêu dùng ưu tiên chọn lựa các sản phẩm tiết kiệm năng lượng, thân thiện với môi trường và có nguồn gốc minh bạch, hành vi ấy tạo ra áp lực và động lực buộc doanh nghiệp phải đổi mới công nghệ, thay đổi phương thức sản xuất cũng như mô hình quản trị.

Đối với Việt Nam, phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả đang là định hướng chiến lược hàng đầu. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất không nằm ở khâu đặt ra mục tiêu, mà là biến các chiến lược vĩ mô thành lựa chọn thường ngày của hàng triệu người dân và hoạt động thực chất của hàng trăm nghìn doanh nghiệp.

Để giải quyết bài toán này, ông Phạm Mạnh Hùng nhấn mạnh các trọng tâm cần tập trung xử lý. Trước hết, tiêu dùng bền vững phải trở thành lựa chọn thuận tiện, hợp lý và có lợi cho người dân. Không thể chỉ kêu gọi người dân sống xanh trong khi các mặt hàng xanh còn đắt đỏ, khó tiếp cận hoặc thiếu thông tin đáng tin cậy. Chính sách cần tạo điều kiện để hàng hóa thân thiện môi trường có sức cạnh tranh tốt hơn, giúp người tiêu dùng thấy rằng tiêu dùng xanh vừa có lợi cho xã hội, vừa trực tiếp tiết kiệm chi phí và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Đặc biệt, phải đề cao tính minh bạch và trách nhiệm của doanh nghiệp. Trước xu hướng tiêu dùng xanh, nguy cơ quảng cáo quá mức, gắn nhãn xanh thiếu căn cứ, thậm chí lợi dụng tâm lý bảo vệ môi trường để lừa dối khách hàng là thực trạng cần kiểm soát chặt chẽ. Một sản phẩm bền vững phải được đánh giá bằng tiêu chí có thể kiểm chứng, từ nguyên liệu, quá trình sản xuất, mức tiêu thụ năng lượng đến khả năng tái sử dụng và tái chế. Chuyển đổi xanh phải đo bằng kết quả thực chất, không chỉ bằng cam kết hay thông điệp quảng cáo.

Đồng quan điểm về vai trò trung tâm của người tiêu dùng, ông Trịnh Anh Tuấn, Chủ tịch Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, khẳng định: "Tiêu dùng bền vững là việc sử dụng tài nguyên có trách nhiệm, tiết kiệm năng lượng, hạn chế lãng phí và cân nhắc tác động lâu dài của mỗi quyết định mua sắm".

Trong tiến trình này, những lựa chọn có trách nhiệm của người dân sẽ tạo động lực để doanh nghiệp đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng, công khai minh bạch thông tin và chuyển đổi sang mô hình kinh doanh xanh hiệu quả hơn. Nhận thức rõ điều đó, Việt Nam đã từng bước hoàn thiện hệ thống cơ chế, chính sách. Chương trình hành động quốc gia về sản xuất và tiêu dùng bền vững giai đoạn 2021 - 2030 đã vạch rõ định hướng khai thác hiệu quả tài nguyên, phát triển sản phẩm thân thiện môi trường và hình thành lối sống bền vững.

Đặc biệt, công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tiếp tục được đặt trong tổng thể phát triển thị trường an toàn, minh bạch. Năm 2026, Bộ Công Thương đã ban hành Chương trình quốc gia về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng giai đoạn 2026 - 2030, tạo cơ sở pháp lý nâng cao trách nhiệm của các chủ thể trên thị trường. Khi người dân được tiếp cận thông tin đầy đủ, chính xác về nguồn gốc, đặc tính và mức độ an toàn của sản phẩm, họ mới có thể đưa ra quyết định tiêu dùng phù hợp.

THỂ CHẾ HÓA CHÍNH SÁCH

Để thúc đẩy tiêu dùng bền vững đi vào thực chất, ông Trịnh Anh Tuấn nhấn mạnh các giải pháp cần tập trung: nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi tiêu dùng theo hướng có trách nhiệm; đề cao trách nhiệm doanh nghiệp thông qua cạnh tranh bằng chất lượng và sự minh bạch; tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và cơ quan truyền thông. Sự đồng lòng này sẽ chuyển những cam kết trên giấy thành hành động cụ thể trong thực tiễn.

Nhìn nhận dưới góc độ hoàn thiện thể chế và pháp luật, TS Tạ Đình Thi, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, cho rằng cần chuyển mạnh từ cách tiếp cận vận động đơn thuần sang tiếp cận đồng bộ, kết hợp chặt chẽ giữa pháp luật, cơ chế thị trường và trách nhiệm xã hội.

Nhà nước có trách nhiệm hoàn thiện thể chế, bảo đảm cạnh tranh lành mạnh, ngăn ngừa thông tin gây hiểu nhầm về môi trường và tạo điều kiện để sản phẩm, dịch vụ bền vững phát triển. Đặc biệt, cần gắn trách nhiệm của nhà sản xuất với việc hình thành thị trường tiêu thụ sản phẩm và nguyên liệu tái chế. Khi các khâu từ thiết kế, sản xuất, tiêu dùng, thu gom đến tái chế được kết nối thành vòng tuần hoàn khép kín, kinh tế tuần hoàn mới tạo ra giá trị thực chất, vừa bảo vệ môi trường, vừa nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và chất lượng sống của người dân.

Để biến nhận thức thành hành động, hiện thực hóa cam kết phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050, TS Tạ Đình Thi đề xuất 4 nhóm nội dung trọng tâm:

Thứ nhất: Hoàn thiện đồng bộ thể chế, chính sách và nâng cao hiệu lực giám sát. Khẩn trương rà soát, sửa đổi quy định pháp luật về sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả và bảo vệ người tiêu dùng trong kỷ nguyên số. Đẩy mạnh mua sắm công xanh.

Thứ hai: Phát huy vai trò tiên phong của cộng đồng doanh nghiệp. Doanh nghiệp cần chủ động ứng dụng công nghệ hiện đại, chuyển đổi số, đầu tư vào thiết kế sinh thái, kéo dài tuổi thọ sản phẩm, nâng cao hiệu suất năng lượng và giảm bao bì không cần thiết.

Thứ ba: Biến tiết kiệm năng lượng và tiêu dùng có trách nhiệm thành nét đẹp văn hóa của mỗi cá nhân, gia đình. Người tiêu dùng cần phát huy "lá phiếu mua sắm" bằng việc ưu tiên thiết bị dán nhãn năng lượng hiệu suất cao, thực hành tắt thiết bị khi không sử dụng, hạn chế rác thải nhựa.

Thứ tư: Đẩy mạnh truyền thông đa phương tiện, phát huy vai trò của báo chí và tổ chức xã hội. Cơ quan báo chí cần giữ vai trò xung kích, lan tỏa các mô hình kinh doanh xanh, điển hình tiết kiệm năng lượng, đồng thời phê phán các hành vi gian lận thông tin, vi phạm môi trường. Truyền thông phải chuyển mạnh từ nâng cao nhận thức sang hướng dẫn hành động cụ thể, phổ biến cách nhận diện tuyên bố môi trường thiếu căn cứ và nhân rộng mô hình tiêu dùng bền vững trong cộng đồng.