Vốn là một định chế thường được tìm đến khi các nước nghèo sa lầy nợ nần, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) tại hội nghị ở Bangkok trong tuần này sẽ phải đối mặt với những dấu hiệu rắc rối ngày càng tăng về nợ nần tại các quốc gia giàu có nhất...

Làn sóng bán tháo trái phiếu chính phủ trên toàn cầu trong thời gian gần đây đã đẩy lãi suất đi vay của chính phủ các nước Mỹ, châu Âu và Nhật Bản tăng dữ dội lên mức cao nhất trong nhiều thập kỷ. Sự leo thang này của lợi suất diễn ra trong bối cảnh cuộc chiến của Mỹ với Iran đẩy lạm phát lên cao, trong khi nợ công và thâm hụt ngân sách của các nước giàu vốn dĩ đã lớn, bên cạnh cuộc cạnh tranh vốn với làn sóng đầu tư trí tuệ nhân tạo (AI).

Lợi suất trái phiếu chính phủ tăng đồng nghĩa các chính phủ phải chi nhiều hơn để trả lãi và gốc cho những khoản nợ công lớn chưa từng thấy, và hệ quả là họ lại buộc phải vay thêm. Tình trạng này có nguy cơ biến thành một vòng xoáy nguy hiểm.

BỐI CẢNH ĐẦY NGHỊCH LÝ

Tất cả những yếu tố này tạo nên một bối cảnh đầy nghịch lý cho các cuộc họp thường niên của IMF và Ngân hàng Thế giới (WB) tại Bangkok, nơi các bộ trưởng tài chính và thống đốc ngân hàng trung ương sẽ tề tựu bắt đầu từ ngày thứ Hai (12/10).

Thái Lan - quốc gia đăng cai hội nghị này - từng là tâm điểm của cuộc khủng hoảng tài chính năm 1997 tại các thị trường mới nổi. IMF và WB - hai tổ chức chủ trì hội nghị này - cho đến gần đây vẫn còn bận tâm với những khó khăn thời hậu đại dịch Covid-19 của các nền kinh tế yếu kém hơn.

Giờ đây, trọng tâm đã chuyển sang các vấn đề bắt nguồn từ thế giới phát triển, những "tác nhân gây rắc rối lớn nhất" về vấn đề nợ nần - theo lời Tổng giám đốc IMF Kristalina Georgieva, nhưng những vấn đề này có thể sẽ không chỉ khu trú ở đó.

Khi chi phí vay vốn tăng lên tại các trung tâm tài chính toàn cầu, chẳng hạn như thị trường trái phiếu chính phủ Mỹ, thường sẽ có tác động lan tỏa đến người tiêu dùng, doanh nghiệp và chính phủ ở khắp mọi nơi khác.

Khi Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) hoặc Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BOJ) tăng lãi suất - việc mà họ đã và được dự báo sẽ tiếp tục làm để ứng phó với tác động từ việc giá dầu neo trên ngưỡng 100 USD/thùng - các nền kinh tế mới nổi cũng chịu áp lực phải hành động tương tự nếu không muốn đối mặt với nguy cơ dòng vốn tháo chạy.

Theo hãng tin Bloomberg, bà Georgieva cho biết nợ công và giá năng lượng cao, cùng với sự bùng nổ của AI đang thúc đẩy mạnh mẽ một số nền kinh tế nhưng lại bỏ qua phần lớn các nền kinh tế khác sẽ là những nội dung hàng đầu trong chương trình nghị sự của hội nghị tuần này.

Khi cuộc chiến với Iran mới bắt đầu, bà Georgieva từng nhấn mạnh vào khả năng chống chịu của nền kinh tế thế giới, nhưng gần đây, sự kết hợp giữa giá năng lượng, lạm phát và lãi suất cùng tăng cao đã khiến bà tỏ ra lo ngại. "Trong điều kiện bình thường, đó sẽ không phải là vấn đề quá lớn. Nhưng đây không phải là thời điểm bình thường, bởi vì mức nợ tại các nền kinh tế phát triển đang ở mức cao kỷ lục”, bà nói hồi tháng 9.

Hơn nữa, người đứng đầu IMF cảnh báo rằng các chính phủ phải gánh khoản chi phí lãi vay lớn hơn sẽ gặp khó khăn trong việc chi trả cho các nhu cầu khác, chẳng hạn như hỗ trợ người dân ứng phó với chi phí sinh hoạt đắt đỏ.

Theo báo cáo của Viện Tài chính Quốc tế (IIF), ngay cả trước đợt bán tháo trái phiếu gần đây, các chính phủ thuộc nhóm các nền kinh tế phát triển đã phải chi hơn 3,3 nghìn tỷ USD mỗi năm cho tiền lãi, một con số vượt qua cả tổng chi tiêu toàn cầu cho quốc phòng hay trí tuệ nhân tạo (AI). IIF cũng chỉ ra sự tương đồng giữa các nền kinh tế phát triển hiện nay với tình trạng của các thị trường mới nổi từng rơi vào khủng hoảng nợ trước đây.

Số tiền lãi khổng lồ này là hệ quả của việc vay hàng nghìn tỷ USD trong kỷ nguyên tiền rẻ sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008, cộng với chi phí tái cấp vốn hiện đã tăng cao. Tháng trước, lợi suất trung bình của trái phiếu chính phủ kỳ hạn 10 năm tại các nước thuộc nhóm 7 nền công nghiệp phát triển (G7) đã chạm mốc 4,3%, mức cao nhất kể từ năm 2008.

Trao đổi với Bloomberg, ông Frederic Neumann, chuyên gia kinh tế trưởng khu vực châu Á tại ngân hàng HSBC, cho rằng đang tồn tại một "vòng xoáy” mà ở đó chi phí trả nợ của các chính phủ gia tăng khiến các nhà đầu tư tiếp tục đẩy lãi suất lên cao hơn nữa.

CÁC NƯỚC GIÀU KHÔNG MẶN MÀ VỚI KHUYẾN NGHỊ CỦA IMF

Trong nhiều năm qua, IMF liên tục cảnh báo về rủi ro nợ công gia tăng và sự cần thiết phải cắt giảm thâm hụt ngân sách. Đối với các quốc gia mới nổi đang tham gia các chương trình tài chính gắn liền với các cam kết cải cách, khuyến nghị của IMF có sức nặng như mệnh lệnh bắt buộc. Tuy nhiên, theo ông Doug Rediker, cựu đại diện của Mỹ tại IMF, thì đối với những quốc gia không vay vốn từ tổ chức này, "quyền lực gây ảnh hưởng đó bị hạn chế".

Một báo cáo từ cơ quan giám sát của IMF ghi nhận rằng chỉ khoảng 15% các khuyến nghị về tài khóa dành cho các nền kinh tế phát triển như Mỹ, Đức, Pháp và Anh được thực hiện đầy đủ hoặc phần lớn.

Một số chuyên gia kinh tế không đồng tình với quan điểm cho rằng các quốc gia này đang đứng bên bờ vực khủng hoảng nợ hay cho rằng ngân sách và trái phiếu của họ là vấn đề cấp bách nhất của thế giới.

"Chi phí trả nợ tăng lên đồng nghĩa với việc thâm hụt ngân sách lớn hơn một chút, nhưng có sao đâu?” ông Dario Perkins, Giám đốc điều hành tại công ty TS Lombard, nhận định. Ông cho rằng chính sách tài khóa nới lỏng không thực sự là nguyên nhân đẩy lợi suất tăng cao. "Theo tôi, đây đơn thuần là câu chuyện về dầu mỏ và chính sách tiền tệ", và lạm phát sẽ giảm trở lại khi giá năng lượng ổn định - ông nói.

Đối với các thị trường mới nổi, khả năng chống chịu được cải thiện một phần là nhờ những bài học xương máu từ các cuộc khủng hoảng trong quá khứ, chẳng hạn như cuộc khủng hoảng bắt đầu tại Bangkok cách đây gần 30 năm.

Sau khi cạn kiệt nguồn dự trữ để bảo vệ cơ chế neo tỷ giá, Thái Lan buộc phải thả nổi đồng baht vào năm 1997. Rắc rối nhanh chóng lan sang Malaysia, Indonesia và Hàn Quốc. IMF đã phải vội vã tung ra các gói vay khổng lồ, vốn đi kèm với những điều kiện thắt lưng buộc bụng ngặt nghèo hơn nhiều so với các khoản vay ngày nay. Kể từ đó, các chính phủ đã thắt chặt ngân sách, siết chặt quy định ngân hàng và xây dựng các lớp đệm tài chính vững chắc.

Một số nhà lãnh đạo châu Á không ngần ngại chỉ trích các nước phát triển vì đã thiếu sự thận trọng tương tự.

Tổng thống Singapore Tharman Shanmugaratnam - trong một cuộc trao đổi với bà Georgieva tại một sự kiện vào tuần trước, trước thềm hội nghị IMF và WB trong tuần này - phát biểu: “Hiện nay, chính các nền kinh tế có tầm quan trọng mang tính hệ thống toàn cầu mới là những nước đang đối mặt với những thách thức lớn nhất về tài khóa “. Ông cho rằng “IMF sẽ không thể giải cứu họ”, nhưng những “lời khuyên khá thẳng thắn” của tổ chức này cần phải được xem xét một cách nghiêm túc.