Trước nguy cơ siêu động đất, sóng thần và núi Phú Sĩ phun trào, Nhật Bản thành lập cơ quan chuyên trách quản lý thảm họa với hơn 350 nhân sự. Động thái này không chỉ nhằm bảo vệ tính mạng người dân mà còn hướng tới giảm thiểu những tổn thất kinh tế khổng lồ, bảo đảm an toàn hạ tầng và duy trì hoạt động của nền kinh tế…

Ngày 2/11, Nhật Bản chính thức đưa vào hoạt động Cơ quan Quản lý Thảm họa Quốc gia (National Disaster Management Agency), nhằm nâng cao năng lực chuẩn bị, ứng phó khẩn cấp và tái thiết sau thiên tai. Đây là lần đầu tiên Nhật Bản có một cơ quan cấp quốc gia chuyên trách, hoạt động như trung tâm điều phối thống nhất đối với công tác quản lý thảm họa.

Việc thành lập cơ quan mới diễn ra trong bối cảnh Nhật Bản đối mặt với nhiều nguy cơ thiên tai có sức tàn phá lớn, từ siêu động đất tại rãnh Nankai, động đất ở khu vực Tokyo đến nguy cơ núi Phú Sĩ phun trào. Đằng sau những cảnh báo về thảm họa là bài toán kinh tế ngày càng cấp thiết: làm thế nào để bảo vệ các trung tâm sản xuất, hệ thống giao thông, năng lượng và chuỗi cung ứng trước những cú sốc tự nhiên có thể gây gián đoạn trên quy mô toàn quốc.

THIỆT HẠI KINH TẾ CÓ THỂ LÊN TỚI HÀNG TRĂM NGHÌN TỶ YÊN

Nhật Bản nằm trong khu vực Vành đai lửa Thái Bình Dương, nơi thường xuyên xảy ra động đất và hoạt động núi lửa. Đây cũng là một trong những quốc gia dễ bị tổn thương nhất trước thiên tai, với mật độ dân cư và hoạt động kinh tế tập trung cao tại các đô thị ven biển.

Với vai trò là trung tâm chỉ huy ứng phó thảm họa, chúng tôi sẽ làm tất cả những gì có thể để tăng cường công tác chuẩn bị, bảo vệ tính mạng và tài sản của người dân... đồng thời hướng tới mục tiêu đưa Nhật Bản trở thành quốc gia có mức độ chuẩn bị tốt nhất thế giới. 

Ông Goshi Hosono Bộ trưởng Tái thiết 

Trong số những rủi ro được giới chức Nhật Bản đặc biệt quan tâm, siêu động đất tại rãnh Nankai được xem là một trong những kịch bản có sức tàn phá nghiêm trọng nhất. Rãnh đại dương này nằm ngoài khơi phía Đông Nam Nhật Bản, kéo dài dọc khu vực bờ biển Thái Bình Dương.

Theo các đánh giá của Chính phủ Nhật Bản, một trận siêu động đất tại đây có thể khiến khoảng 298.000 người thiệt mạng, 6,5 triệu người phải sơ tán và 2,35 triệu ngôi nhà bị phá hủy hoặc mất khả năng sử dụng.

Nếu thảm họa này thực sự xảy ra, tương lai của chúng ta sẽ bị đặt vào tình thế nguy hiểm. 

Ông Goshi Hosono Bộ trưởng Tái thiết.

Đáng chú ý, mức độ thiệt hại không chỉ được đo bằng số người thương vong hay tài sản bị phá hủy. 

Theo phân tích của Science Japan, trong tổng thiệt hại dự kiến, khoảng 224.900 tỷ yên là thiệt hại trực tiếp đối với nhà cửa, công trình và cơ sở hạ tầng. Thiệt hại do suy giảm năng lực sản xuất và cung ứng dịch vụ có thể lên tới 45.400 tỷ yên, chưa kể những tác động dây chuyền đối với việc làm, hoạt động kinh doanh và chuỗi cung ứng.

Đặc biệt, các ngành sản xuất và bán lẻ tập trung tại khu vực ven Thái Bình Dương có nguy cơ chịu ảnh hưởng nặng nề. Khi hệ thống giao thông, cảng biển, sân bay, điện và nước bị gián đoạn, tác động sẽ không dừng lại ở những địa phương trực tiếp xảy ra động đất mà có thể lan rộng trên phạm vi cả nước.

Một trận động đất lớn khác tại khu vực đô thị Tokyo cũng có thể khiến khoảng 18.000 người thiệt mạng, 4,1 triệu người phải sơ tán và 400.000 ngôi nhà bị phá hủy, theo các đánh giá được giới chức Nhật Bản nêu ra.

Trong khi đó, nếu núi Phú Sĩ phun trào, khoảng 790.000 người có thể bị ảnh hưởng. Hoạt động giao thông, hệ thống truyền tải điện và nhiều công trình hạ tầng thiết yếu cũng có nguy cơ bị gián đoạn.

Những con số này cho thấy thiên tai không đơn thuần là vấn đề an toàn cộng đồng hay cứu trợ nhân đạo. Đối với một nền kinh tế phát triển có mức độ liên kết cao giữa các ngành sản xuất, dịch vụ và logistics như Nhật Bản, năng lực phòng ngừa và phục hồi sau thảm họa còn là điều kiện quan trọng để duy trì ổn định kinh tế vĩ mô.

TỪ ỨNG PHÓ BỊ ĐỘNG ĐẾN QUẢN TRỊ RỦI RO CHỦ ĐỘNG

Theo Bộ trưởng Tái thiết Goshi Hosono, cơ quan mới được thành lập không phải để ứng phó với một thảm họa cụ thể sắp xảy ra, mà nhằm khắc phục những hạn chế trong hệ thống quản lý thiên tai của Nhật Bản, đặc biệt là tình trạng thiếu một đầu mối chỉ huy liên ngành thống nhất.

Trước đây, khi xảy ra thiên tai, các bộ, ngành và cơ quan chức năng thường tập hợp thành những nhóm công tác tạm thời để xử lý tình huống. Cách thức này khiến việc phối hợp và điều hành trên phạm vi toàn quốc gặp nhiều khó khăn, nhất là khi thảm họa đồng thời tác động đến nhiều địa phương và lĩnh vực kinh tế.

Sau thảm họa động đất, sóng thần năm 2011, Nhật Bản từng thành lập Cơ quan Tái thiết để hỗ trợ phục hồi các khu vực miền Bắc, trong đó có hoạt động khử nhiễm và tháo dỡ nhà máy điện hạt nhân Fukushima. Tuy nhiên, quá trình tái thiết kéo dài cho thấy sự cần thiết phải có một cơ quan đủ năng lực điều phối xuyên suốt từ phòng ngừa, ứng phó đến phục hồi.

Thực tế, những hạn chế về năng lực chuẩn bị vẫn còn khá rõ. Theo ông Hosono, trong 5 năm qua, chưa đến một nửa số cán bộ chính quyền địa phương được đào tạo về quản lý thảm họa. Chỉ 15% chính quyền địa phương có phương án sơ tán dự phòng dành cho người cao tuổi và người khuyết tật cần được hỗ trợ.

Ngay sau khi cơ quan mới đi vào hoạt động, ông Hosono đã đưa ra các yêu cầu khẩn cấp đối với chính quyền địa phương và người dân, bao gồm kiểm tra khả năng chống chịu động đất của nhà ở, cố định đồ đạc trong nhà, rà soát phương án sơ tán và dự trữ nước uống, nhà vệ sinh di động đủ dùng trong ít nhất ba ngày.

Một trong những ưu tiên đáng chú ý là cải thiện điều kiện tại các trung tâm sơ tán. Nhật Bản từng bị chỉ trích vì thường bố trí người dân trong các nhà thi đấu thể thao, trung tâm cộng đồng và trường học thiếu không gian riêng tư, giường ngủ, nhà vệ sinh sạch sẽ và thực phẩm nóng.

Cơ quan mới đặt mục tiêu đưa vào sử dụng các nhà vệ sinh di động bảo đảm vệ sinh, bếp ăn có khả năng cung cấp thực phẩm nóng, khu vực tắm nước nóng và giường làm từ bìa carton. Đây không chỉ là vấn đề nâng cao chất lượng cứu trợ mà còn liên quan trực tiếp đến việc giảm thiểu những tổn thất về sức khỏe, tính mạng và chi phí xã hội sau thiên tai.

Trận động đất mạnh 9 độ Richter và sóng thần tháng 3/2011 đã khiến gần 19.800 người thiệt mạng. Trong đó, 3.810 trường hợp tử vong được xác định có liên quan đến điều kiện sinh hoạt khắc nghiệt sau thảm họa.

Tháng 7/2026, một trận động đất mạnh 7,1 độ Richter tại tỉnh Kumamoto, phía Tây Nam Nhật Bản, tiếp tục cho thấy những thách thức trong công tác ứng phó. Thảm họa khiến 38 người thiệt mạng, phá hủy hoặc làm hư hại hơn 69.000 ngôi nhà, đồng thời khiến nhiều khu vực mất điện và nước trong nhiều tuần. Trong điều kiện nắng nóng gay gắt, nhiều trung tâm sơ tán không có điều hòa không khí, khiến một bộ phận người dân phải lựa chọn ở lại trong ô tô thay vì đến các điểm tập trung.

Những vấn đề này cho thấy năng lực chống chịu của một quốc gia không chỉ phụ thuộc vào chất lượng công trình xây dựng hay hệ thống cảnh báo thiên tai, mà còn nằm ở khả năng bảo đảm các dịch vụ thiết yếu, điều kiện sinh hoạt và hỗ trợ.

ĐẦU TƯ CHO KHẢ NĂNG CHỐNG CHỊU - TRỤ CỘT CỦA KINH TẾ XANH

Việc Nhật Bản thành lập cơ quan quản lý thảm họa quốc gia phản ánh một cách tiếp cận ngày càng rõ nét: phòng ngừa rủi ro thiên tai cần được đặt trong chiến lược phát triển kinh tế dài hạn, thay vì chỉ tập trung nguồn lực để khắc phục hậu quả sau khi thảm họa xảy ra.

Một trận động đất lớn không chỉ phá hủy nhà máy hay công trình giao thông mà còn có thể làm gián đoạn nguồn cung điện, nước, nguyên liệu và dịch vụ logistics. Khi một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng bị đứt gãy, doanh nghiệp ở những khu vực không trực tiếp chịu ảnh hưởng cũng có thể phải ngừng sản xuất hoặc đối mặt với chi phí vận hành tăng cao.

Vì vậy, đầu tư cho hạ tầng chống chịu cần được xem là khoản đầu tư bảo vệ năng lực sản xuất và duy trì hoạt động kinh tế. Các lĩnh vực có ý nghĩa đặc biệt gồm nâng cấp hệ thống đê biển, công trình chống ngập, lưới điện, mạng lưới cấp thoát nước, cảng biển, đường sắt và các trung tâm dữ liệu; đồng thời phát triển hệ thống cảnh báo sớm và các phương án duy trì hoạt động của doanh nghiệp khi xảy ra sự cố.

Kinh nghiệm của Nhật Bản cũng được chia sẻ với nhiều quốc gia thông qua hợp tác với Ngân hàng Thế giới. Trung tâm Quản lý rủi ro thiên tai Tokyo (Tokyo Disaster Risk Management Hub), được thành lập năm 2014 trong khuôn khổ hợp tác giữa Nhật Bản và Ngân hàng Thế giới, có nhiệm vụ thúc đẩy việc lồng ghép quản lý rủi ro thiên tai vào chiến lược phát triển và đầu tư của các quốc gia đang phát triển. Trọng tâm là chuyển các bài học sau thảm họa thành giải pháp về chính sách, quy hoạch, công nghệ và đầu tư hạ tầng có khả năng chống chịu.

Đây cũng là hướng tiếp cận có ý nghĩa đối với kinh tế xanh. Một nền kinh tế xanh không chỉ cần giảm phát thải khí nhà kính, sử dụng hiệu quả tài nguyên và phát triển năng lượng sạch, mà còn phải có khả năng thích ứng với những cú sốc từ môi trường tự nhiên. Hạ tầng năng lượng có khả năng chống chịu, hệ thống đô thị thích ứng với khí hậu và các chuỗi cung ứng ít bị gián đoạn sẽ góp phần bảo vệ thành quả phát triển, giảm chi phí phục hồi và hạn chế áp lực lên ngân sách nhà nước.

Đối với Nhật Bản, cơ quan mới được kỳ vọng sẽ tạo ra sự thay đổi trong cách thức quản trị rủi ro, từ việc các bộ, ngành xử lý riêng lẻ sang cơ chế điều phối thống nhất ở cấp quốc gia. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế sẽ phụ thuộc vào khả năng chuyển hóa chủ trương thành các chương trình đầu tư cụ thể, nâng cao năng lực chính quyền địa phương và bảo đảm nguồn lực cho công tác phòng ngừa.

Như lời cảnh báo của Bộ trưởng Goshi Hosono, nếu siêu động đất tại rãnh Nankai thực sự xảy ra, tương lai của Nhật Bản có thể bị đặt trước thách thức lớn. Trong bối cảnh đó, đầu tư cho phòng chống thiên tai không đơn thuần là một khoản chi phí an sinh hay cứu trợ, mà còn là giải pháp bảo vệ nền tảng kinh tế, năng lực cạnh tranh và triển vọng phát triển bền vững của đất nước.