Trong khi các thảm họa liên quan đến khí hậu ngày càng nghiêm trọng, nguồn tài chính quốc tế dành cho thích ứng với biến đổi khí hậu và chuẩn bị ứng phó thiên tai lại bị thu hẹp, khiến nhiều quốc gia phải đối mặt với nguy cơ thiệt hại lớn hơn và nguồn lực phục hồi ngày càng hạn chế...

Ngồi trên sàn của một nơi trú ẩn tạm thời dành cho những người sống sót sau trận lũ chết người gần đây ở Nepal, Tenzin Dolma Ghale nói rằng cô không còn gì ngoài bộ quần áo đang mặc trên người. Toàn bộ ngôi làng nơi cô sinh sống cùng một số thành viên trong gia đình đã bị dòng nước và đất đá cuốn trôi. Trận lũ khiến hơn 1.450 người thiệt mạng và hơn 6.000 người mất tích. Sau khi nói, Ghale đưa tay lên rồi nhìn xuống đất. “Mọi thứ đã kết thúc”, cô nói.

Ghale là một trong hàng triệu người đang phải sống với những hậu quả nghiêm trọng của các thảm họa liên quan đến khí hậu. Trong khi những thảm họa này ngày càng gia tăng về mức độ và tần suất, các chương trình hỗ trợ quốc tế cho thích ứng khí hậu và chuẩn bị ứng phó thiên tai lại đang bị cắt giảm.

Điều này khiến các quốc gia dễ bị tổn thương phải đối mặt với hàng tỷ USD thiệt hại có thể tránh được, trong khi nguồn lực dành cho phục hồi sau thiên tai ngày càng hạn chế.

Thực tế là chúng ta cần hàng nghìn tỷ USD mỗi năm, nhưng các nước phát triển đã không thực hiện nghĩa vụ của mình. 

Ông Harjeet Singh Giám đốc sáng lập Satat Sampada Climate Foundation có trụ sở tại New Delhi.

CẮT GIẢM CHƯƠNG TRÌNH TRONG KHI RỦI RO KHÍ HẬU GIA TĂNG

Việc chính quyền Tổng thống Donald Trump đột ngột cắt giảm viện trợ nước ngoài của Mỹ trong năm 2025 đã khiến nhiều chương trình phục vụ hàng triệu người trên toàn thế giới bị chấm dứt hoặc thu hẹp mạnh. Những cắt giảm từ các quốc gia tài trợ lớn khác tiếp tục làm sâu sắc thêm cuộc khủng hoảng nguồn vốn dành cho ứng phó khí hậu.

Một trong những chương trình bị đóng cửa là SERVIR-Hindu Kush Himalaya (SERVIR-HKH), sáng kiến chung của Cơ quan Phát triển Quốc tế Mỹ (USAID), Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Mỹ (NASA) và Trung tâm Quốc tế về Phát triển Núi tổng hợp (ICIMOD) có trụ sở tại Kathmandu.

Chương trình bao phủ Afghanistan, Bangladesh, Myanmar, Nepal và Pakistan, sử dụng dữ liệu vệ tinh và phân tích địa không gian để giảm thiểu rủi ro thiên tai, quản lý tài nguyên nước và giám sát lớp phủ đất.

SERVIR-HKH cung cấp các dịch vụ đánh giá rủi ro lũ lụt, phối hợp với Hội Chữ thập đỏ Nepal về truyền thông rủi ro, đồng thời cung cấp hơn 170 bộ dữ liệu công khai về sông băng, thiên tai và mức độ dễ bị tổn thương.

Các chuyên gia về sông băng và chuẩn bị ứng phó thiên tai đánh giá cao chương trình nhờ hoạt động nghiên cứu quy mô lớn, khả năng phối hợp xuyên biên giới và hỗ trợ các biện pháp giảm thiểu rủi ro thiên tai tại địa phương.

Trước khi mất nguồn tài trợ do các đợt cắt giảm của USAID, SERVIR-HKH tập trung vào những rủi ro đang gia tăng nhanh chóng tại một khu vực chịu tác động mạnh của biến đổi khí hậu.

Băng tan nhanh, chế độ gió mùa thay đổi, cùng với lũ lụt, sạt lở đất và các trận lũ do vỡ hồ băng (GLOF) ngày càng thường xuyên đã làm gia tăng sức ép lên khu vực Hindu Kush Himalaya.

Theo ICIMOD, những thay đổi này đe dọa an ninh lương thực, nguồn nước và năng lượng của gần 2 tỷ người đang sinh sống trong khu vực hoặc ở các vùng hạ lưu.

Một báo cáo mới của công ty tư vấn toàn cầu Systemiq, được thực hiện cùng ICIMOD, cho thấy các sông băng ở Himalaya đang mất khối lượng với tốc độ nhanh hơn 65% so với một thập kỷ trước.

Tuy nhiên, báo cáo cho biết chỉ khoảng 0,1% trong tổng số ước tính 40.000 sông băng tại Himalaya hiện được theo dõi chi tiết và liên tục.

Tại miền Bắc Pakistan, băng tan đã tạo ra 3.044 hồ băng. Theo Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP), hơn 30 hồ trong số này được xác định có khả năng gây ra các trận lũ do vỡ hồ băng tại những khu vực có hơn 7 triệu người sinh sống.

Afghanistan cũng đang phải đối mặt với nguy cơ GLOF gia tăng, theo một nghiên cứu được Đại học Lausanne của Thụy Sĩ công bố.

Tại Ấn Độ - quốc gia không nằm trong chương trình SERVIR-HKH nhưng có đường biên giới với tất cả các nước tham gia chương trình và cũng là nơi có hơn một nửa diện tích Himalaya - hơn 130 hồ ở độ cao lớn đang có nguy cơ xảy ra lũ.

Những rủi ro này diễn ra trong một khu vực vốn đã thường xuyên phải hứng chịu các thảm họa liên quan đến khí hậu.

NAM Á ĐÃ HỨNG CHỊU THIỆT HẠI LỚN

Trận lũ tại Pakistan năm 2022 khiến hơn 1.700 người thiệt mạng và gây thiệt hại ước tính 40 tỷ USD.

Tại Nepal, các trận lũ năm 2025 khiến 9 người thiệt mạng và gây thiệt hại hàng triệu USD.

Trong khi đó, tại khu vực Himalaya của Ấn Độ, những trận mưa cực lớn trong thời gian ngắn, sạt lở đất, lũ quét và mưa cực đoan đã gây ra những hậu quả nghiêm trọng. Trong 15 năm qua, các hiện tượng này khiến hơn 12.000 người thiệt mạng và gây thiệt hại vượt hàng tỷ USD.

Trớ trêu, chính cơ sở dữ liệu này cũng đang đứng trước nguy cơ phải đóng cửa do các khoản cắt giảm tài trợ của USAID.

Trong một tuyên bố gửi The Associated Press, Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết nước này đang hỗ trợ năng lực cảnh báo lũ lụt của Nepal thông qua các chương trình phối hợp với Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) và Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA).

Bộ Ngoại giao Mỹ cũng cho biết SERVIR-HKH đã kết thúc vào tháng 1/2025, nhưng các công cụ của chương trình vẫn đang được ICIMOD duy trì và sử dụng.

Tác động của việc cắt giảm không chỉ giới hạn ở những cộng đồng trực tiếp hứng chịu thiên tai.

Khu vực Himalaya có vai trò quan trọng đối với nền kinh tế của nhiều quốc gia, khi nông nghiệp, công nghiệp, du lịch và nhu cầu sử dụng trong nước đều phụ thuộc vào khu vực này.

Rủi ro khí hậu cũng là một thách thức mang tính liên thế hệ. Cần có những quan sát dài hạn, chuyên môn và những thể chế không thể đơn giản bật lên rồi tắt đi tùy theo các ưu tiên ngắn hạn.

Bà Neha Rai Chuyên gia tài chính khí hậu tại ICIMO

Bà Neha Rai, chuyên gia tài chính khí hậu tại ICIMOD, cho rằng việc cắt giảm các chương trình như SERVIR-HKH sẽ tạo ra những tác động dây chuyền kéo dài trong nhiều năm.

Bà so sánh việc cắt giảm các chương trình khí hậu với việc đột ngột dừng cấp vốn cho nghiên cứu ung thư – một lĩnh vực cần nhiều năm nghiên cứu liên tục mới có thể đạt được kết quả.

Theo bà Neha Rai, việc cắt giảm các chương trình xuyên biên giới cũng ảnh hưởng đến hoạt động chia sẻ thông tin giữa chính phủ, các nhà khoa học và các tổ chức trong khu vực.

Đây là chức năng đặc biệt quan trọng tại Himalaya, nơi những gì xảy ra ở thượng nguồn có thể tác động trực tiếp đến các quốc gia ở hạ nguồn. Một thay đổi ở khu vực đầu nguồn có thể vì thế không chỉ là vấn đề của một quốc gia mà còn liên quan đến an ninh nguồn nước, lương thực và năng lượng của cả khu vực.

NGUỒN TÀI CHÍNH KHÍ HẬU NGÀY CÀNG THIẾU

Những khoản cắt giảm nói trên nằm trong một xu hướng lớn hơn khi nguồn hỗ trợ quốc tế dành cho các nước đang phát triển đang suy giảm.

Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), nguồn hỗ trợ phát triển chính thức từ các thành viên Ủy ban Hỗ trợ Phát triển (DAC), trong đó có Mỹ, đã giảm 23% trong năm 2025. Đây là mức sụt giảm hằng năm lớn nhất từng được ghi nhận.

Những nhà tài trợ truyền thống lớn như Anh, Đức, Pháp, Nhật Bản và Canada cũng đã công bố các khoản cắt giảm lớn, đồng thời chuyển nguồn lực sang quốc phòng và những ưu tiên trong nước khác. Trong khi đó, các quốc gia thuộc Global South đang phải đối mặt với một bài toán tài chính ngày càng khó khăn.

Một báo cáo gần đây của tổ chức vận động ActionAid International chỉ ra thực tế các nước Global South đang chi cho việc trả nợ cao gấp khoảng 225 lần số tiền tài chính khí hậu dựa trên viện trợ mà họ nhận được.

Trên thực tế, có một mối quan hệ độc hại giữa cuộc khủng hoảng khí hậu và cuộc khủng hoảng nợ.

Bà Teresa Andersen Chuyên gia Tổ chức ActionAid International

Theo bà Teresa Andersen, các quốc gia phải vay tiền để khắc phục những tác động của biến đổi khí hậu. Sau đó, để trả các khoản vay, họ lại phải cắt giảm đầu tư vào năng lượng sạch và các hoạt động chuẩn bị cho những hiện tượng thời tiết cực đoan trong tương lai.

Trong khi đó, lượng tiền được cung cấp cho các hoạt động này vẫn chưa đủ và vấn đề khí hậu thường không được đặt ở vị trí ưu tiên, ông Richard Sherman, thành viên hội đồng quản trị của Quỹ Ứng phó với Mất mát và Thiệt hại (Fund for Responding to Loss and Damage), nhận định.

Đây là một cơ chế tài chính khí hậu quốc tế nhằm hỗ trợ các nước đang phát triển dễ bị tổn thương trước những tác động bất lợi của biến đổi khí hậu.

Có rất nhiều tiền nếu nguồn lực đó được dành cho những ưu tiên nhất định, nhưng đối với biến đổi khí hậu hiện nay, chúng ta đang chứng kiến mức độ coi nhẹ nghiêm trọng tầm quan trọng của việc hành động và xây dựng các hệ thống có khả năng chống chịu tốt hơn.

Ông Richard Sherman Thành viên hội đồng quản trị của Quỹ Ứng phó với Mất mát và Thiệt hại (Fund for Responding to Loss and Damage)

Theo ông Richard Sherman, các nguồn quỹ phục hồi sau thiên tai vẫn tồn tại, nhưng cũng đang mất dần nguồn tài trợ và không được trang bị đầy đủ để xử lý mức gia tăng thiên tai được dự báo trong tương lai.

“Chúng tôi không kỳ vọng các nước phát triển phải hành động như một chiếc máy ATM. Nhưng việc hỗ trợ các quốc gia dễ bị tổn thương, giúp thích ứng và nâng cao khả năng chống chịu sẽ khiến họ ít có khả năng phải hứng chịu những tác động nghiêm trọng như chúng ta đang chứng kiến hiện nay,” ông Sherman nói.

Câu chuyện tại Himalaya cho thấy một nghịch lý ngày càng rõ: nhu cầu đầu tư cho khả năng chống chịu trước thiên tai đang tăng lên trong khi nguồn lực dành cho công tác chuẩn bị lại bị thu hẹp.

Đối với những khu vực mà hàng tỷ người phụ thuộc vào nguồn nước, nông nghiệp, năng lượng và hệ sinh thái núi, việc duy trì các hệ thống quan trắc, cảnh báo sớm, chia sẻ dữ liệu và hợp tác xuyên biên giới có ý nghĩa không chỉ đối với ứng phó sau thiên tai mà còn đối với khả năng giảm thiểu thiệt hại trước khi thảm họa xảy ra.