Trung Quốc đã duy trì động cơ xuất khẩu mạnh mẽ thông qua sự kết hợp giữa chính sách hoàn thuế và đồng nội tệ yếu, qua đó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế trong nước và tạo ra một làn sóng hàng hóa giá rẻ từ nước này ra thị trường quốc tế...

Tuy nhiên, chiến lược này đang gây ra căng thẳng với các đối tác thương mại của Trung Quốc, đặc biệt là châu Âu.

Các nhà lãnh đạo châu Âu cho rằng Trung Quốc đang làm lệch cán cân thương mại thông qua trợ cấp của chính phủ và các khoản vay lãi suất thấp dành cho các nhà sản xuất, dẫn đến tình trạng hàng Trung Quốc giá rẻ tràn ngập thị trường châu Âu. Tuy nhiên, trợ cấp chỉ là một phần trong lợi thế mà các nhà xuất khẩu Trung Quốc được hưởng. Tỷ giá đồng nhân dân tệ của Trung Quốc vẫn duy trì ở mức thấp hơn giá trị thực, khiến hàng hóa của nước này rẻ hơn ở nước ngoài. Đồng thời, Bắc Kinh hoàn thuế cho các nhà xuất khẩu hàng trăm tỷ USD mỗi năm, giúp họ giảm bớt gánh nặng chi phí.

Theo tờ báo New York Times, việc đảo ngược hai chính sách này đã trở thành một việc khó đối với các nhà hoạch định chính sách Trung Quốc.

THẾ TIẾN THOÁI LƯỠNG NAN CỦA BẮC KINH

Nếu tính theo giá trị đã điều chỉnh theo lạm phát, đồng nhân dân tệ hiện đã giảm giá hơn 14% so với đầu năm 2022 so với một rổ các đồng tiền khác. Trong cùng khoảng thời gian, thặng dư thương mại của Trung Quốc gần như đã tăng gấp đôi.

Hoàn thuế xuất khẩu của Trung Quốc cũng đã tăng mạnh. Theo dữ liệu từ Bộ Tài chính Trung Quốc, các khoản hoàn thuế giá trị gia tăng (VAT) cho các công ty xuất khẩu đã đạt 318,2 tỷ USD trong năm ngoái, tương đương 1,5% quy mô nền kinh tế Trung Quốc.

Đồng tiền yếu và các khoản hoàn thuế rộng rãi phản ánh tình thế tiến thoái lưỡng nan mà Trung Quốc đang phải đối mặt. Xuất khẩu là một trong số ít điểm sáng trong nền kinh tế đang chịu áp lực từ cuộc khủng hoảng bất động sản kéo dài và tiêu dùng yếu. Duy trì động lực xuất khẩu giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với mục tiêu tăng trưởng kinh tế từ 4,5-5% của Bắc Kinh. Tuy nhiên, việc hỗ trợ xuất khẩu này đi kèm với những tổn thất không nhỏ, cả trong và ngoài nước.

Đồng nhân dân tệ yếu làm tăng chi phí nhập khẩu dầu và các hàng hóa khác, gây áp lực lên các hộ gia đình vốn đã không muốn chi tiêu. Các khoản hoàn thuế xuất khẩu làm cạn kiệt nguồn thu của ngân sách của Chính phủ khi nhiều chính quyền địa phương đang gặp khó khăn do hậu quả tài khó từ cuộc khủng hoảng thị trường bất động sản.

Đối với các đối tác thương mại của Trung Quốc, đặc biệt là châu Âu, sự bất mãn đã gia tăng, dẫn đến các chính sách bảo hộ nhiều hơn. "Chúng ta cần cân bằng lại các mối quan hệ kinh tế để đảm bảo chúng công bằng, bền vững và cùng có lợi. Tình trạng hiện tại là không bền vững” ông Caspar Veldkamp, đại sứ Liên minh châu Âu (EU) tại Trung Quốc, phát biểu hôm 22/9.

Với việc Trung Quốc đang trên đà đạt hoặc vượt qua thặng dư thương mại kỷ lục 1,19 nghìn tỷ USD của năm ngoái, việc cho phép đồng nhân dân tệ mạnh lên và giảm các khoản hoàn thuế có thể giảm bớt một số áp lực từ nước ngoài. Nhưng bất kỳ bước đi nào như vậy cũng có thể gây tổn hại đến một trong số ít động lực tăng trưởng còn lại của nền kinh tế.

Một số nhà kinh tế nổi tiếng của Trung Quốc đã bắt đầu lập luận rằng một đồng tiền mạnh hơn có thể mang lại lợi ích cho Trung Quốc thông qua giảm chi phí nhập khẩu dầu và các hàng hóa khác được định giá bằng USD. Theo chính sách tỷ giá của Bắc Kinh, Ngân hàng Trung ương Trung Quốc (PBOC) và các ngân hàng quốc doanh can thiệp mạnh mẽ vào thị trường tiền tệ để thiết lập giá trị của đồng nhân dân tệ, mặc dù các lực lượng thị trường cũng đóng một vai trò.

"Chúng ta cần đánh giá lại vấn đề tỷ giá hối đoái. Việc tăng giá đồng nhân dân tệ không hẳn hoàn toàn tiêu cực, trong khi việc giảm giá đồng tiền có thể không hiệu quả trong việc thúc đẩy xuất khẩu”, ông Shen Guobing, giáo sư kinh tế tại Đại học Phúc Đán ở Thượng Hải, phát biểu vào tháng 12 năm ngoái.

Bắc Kinh đã thận trọng với việc cho phép đồng nhân dân tệ tăng giá đáng kể. Các nhà hoạch định chính sách nhận thức rõ sự không hài lòng của châu Âu, nhưng vẫn lo ngại rằng một sự tăng giá nhanh chóng của đồng nhân dân tệ sẽ làm chậm lại cỗ máy xuất khẩu khổng lồ của đất nước.

Quan điểm thận trọng tương tự cũng áp dụng cho các khoản hoàn thuế xuất khẩu. Trước đại dịch Covid-19, các biện pháp hoàn thuế này tiêu tốn khoảng 1/10 thu ngân sách từ thuế. Hiện nay, khi xuất khẩu tăng trưởng mạnh mẽ trong khi phần lớn nền kinh tế trong nước trì trệ, hoàn thuế xuất khẩu chiếm 1/8 thu thuế.

Trung Quốc đã công bố kế hoạch ngừng hoàn thuế cho các nhà xuất khẩu pin vào năm tới. Một số nhà kinh tế có ảnh hưởng đang kêu gọi Chính phủ đi xa hơn nữa.

"Các khoản hoàn thuế xuất khẩu, về cơ bản là một hình thức trợ cấp xuất khẩu, nên được giảm", ông Huang Qifan, cựu thị trưởng Trùng Khánh và là một nhà kinh tế có ảnh hưởng của Trung Quốc, phát biểu vào tháng 5.

ÁP LỰC ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP TRUNG QUỐC

Lý do cho sự miễn cưỡng của Bắc Kinh trong việc cắt giảm các biện pháp hỗ trợ xuất khẩu có thể thấy rõ ở Quảng Châu, trung tâm của ngành xuất khẩu may mặc của Trung Quốc. Một buổi chiều ở quận Hải Châu, hàng chục nam nữ tụ tập tại một khu vực tuyển dụng ngoài trời sau hàng giờ chờ đợi để có ai đó sẵn sàng trả họ mức lương từ 45-60 USD cho một ngày công làm may mặc.

"Việc kinh doanh đã chậm lại. Nửa đầu năm có chút tốt hơn, nhưng bây giờ thì thực sự tệ” một công nhân họ Liu tại khu vực tuyển dụng cho biết.

Cuộc khủng hoảng kéo dài của thị trường bất động sản Trung Quốc đã làm tê liệt nhu cầu trong nước đối với quần áo mới, trong khi thuế quan và cạnh tranh từ các nước có mức lương thấp hơn đã ảnh hưởng đến xuất khẩu. Vài năm trước, tiền công lao động theo ngày đôi khi đạt tới 150 USD, do nhu cầu xuất khẩu lớn và nhu cầu trong nước cũng mạnh hơn nhiều so với hiện nay - theo chủ sở hữu của một cửa hàng phân phối máy may có họ là Yi.

"So với những năm trước, việc kinh doanh của chúng tôi giảm ít nhất 1/3 trong năm nay, thậm chí giảm gần một nửa”, ông nói.

Sự suy giảm đó giúp giải thích tại sao Bắc Kinh không muốn triển khai các chính sách có thể làm xuất khẩu suy yếu.

Trong nhiều năm tính đến năm 2022, đồng nhân dân tệ đã dần mạnh lên theo giá trị điều chỉnh lạm phát - theo Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS) ở Basel, Thụy Sĩ. Nhưng xu hướng đó đã đảo chiều sau một đợt phong tỏa chống đại dịch Covid-19 nghiêm ngặt vào tháng 3/2022. Vào thời điểm đó, niềm tin của người tiêu dùng Trung Quốc giảm xuống mức thấp nhất trong dữ liệu 36 năm của Chính phủ nước này, trong khi các công ty và hộ gia đình tìm cách chuyển tiền tiết kiệm ra nước ngoài. Đồng nhân dân tệ bắt đầu một đợt giảm giá kéo dài, với mức giảm lên tới 20%.

Đợt giảm giá này của nhân dân tệ diễn ra song song với cuộc khủng hoảng thị trường bất động Trung Quốc. Giá nhà đã qua sử dụng ở nước này hiện đã giảm khoảng 40% kể từ mùa hè năm 2021, xói mòn giá trị tiết kiệm của các hộ gia đình và làm suy yếu thêm nhu cầu tiêu dùng.

Đồng nhân dân tệ đã hồi phục phần nào trong 15 tháng qua, nhưng vẫn còn thấp hơn nhiều so với mức trước đại dịch, sau khi điều chỉnh lạm phát.

Có thể mất nhiều thời gian để các biến động tỷ giá tiền tệ khiến các công ty thay đổi nhà cung cấp linh kiện và các hàng hóa, vật tư khác. Các nhà nhập khẩu Mỹ có xu hướng không tìm kiếm nhà cung cấp mới trừ khi một đồng tiền biến động mạnh so với đồng USD - theo ông Joe Jurken, CEO của ABC Group, một công ty tư vấn chuỗi cung ứng có trụ sở tại Milwaukee, Mỹ.

“Tỷ giá tăng 15% sẽ bắt đầu dẫn tới những cân nhắc mới”, ông nói.

New York Times cho rằng đồng tiền yếu và hoàn thuế xuất khẩu không phải là những động lực duy nhất phía sau sức mạnh xuất khẩu của Trung Quốc. Các công ty Trung Quốc đã trở thành những đối thủ cạnh tranh đáng gờm thông qua đổi mới trong các lĩnh vực như pin, xe điện và tấm pin mặt trời. Cạnh tranh khốc liệt trong nước cũng đã thúc đẩy các nhà sản xuất cắt giảm chi phí và giá cả.

Tuy nhiên, một số nhà kinh tế cho rằng mức giá thấp đó cũng phản ánh những điểm yếu trong nền kinh tế Trung Quốc, bao gồm áp lực lên tiền lương và lợi nhuận của doanh nghiệp.

"Chất lượng cao và giá thấp của hàng hóa Trung Quốc là một chiến thắng toàn cầu, nhưng nó được xây dựng trên tiền lương bị kìm nén và biên lợi nhuận bị ép của công nhân và doanh nghiệp Trung Quốc”, ông Zhao Jian, Viện trưởng sáng lập của Viện nghiên cứu Xijing, một tổ chức nghiên cứu thương mại, viết trong một bài bình luận vào ngày 22/9 trên tờ báo Caixin.