Hàng thập kỷ hành động chưa đủ mạnh để cắt giảm khí thải đang đẩy thế giới đến nguy cơ vượt ngưỡng nóng lên toàn cầu 1,5 độ C. Triển vọng khí hậu càng trở nên đáng lo ngại khi Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump rút khỏi Thỏa thuận Khí hậu Paris, nới lỏng các quy định môi trường và mở rộng sản xuất dầu khí…

Trong hơn một thập kỷ qua, các nhà khoa học liên tục cảnh báo thế giới cần hạn chế mức nóng lên toàn cầu ở 1,5 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp để tránh những hậu quả nghiêm trọng nhất của biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, theo Báo cáo Khoảng cáchphát thải thường niên của Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP), việc vượt ngưỡng nhiệt độ này hiện được đánh giá là sắp xảy ra và không thể tránh khỏi.

Nếu các chính sách khí hậu hiện hành tiếp tục được duy trì, nhiệt độ trung bình toàn cầu trong thế kỷ này có thể tăng 2,8 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp. Ngay cả khi các quốc gia thực hiện đầy đủ những cam kết khí hậu mới, mức tăng nhiệt độ vẫn được dự báo lên tới 2,6 độ C. Cả hai kịch bản đều có nguy cơ đẩy thế giới vào một giai đoạn thời tiết cực đoan với những hậu quả thảm khốc.

KHOẢNG CÁCH LỚN GIỮA CAM KẾT VÀ HÀNH ĐỘNG

Các dự báo của UNEP cho thấy khoảng cách đáng kể giữa những cam kết của chính phủ các nước và hành động thực tế nhằm hạn chế phát thải khí nhà kính. Khoảng 167 quốc gia đã đệ trình kế hoạch hành động khí hậu lên Liên hợp quốc, bao phủ 83% tổng lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu. Tuy nhiên, những cam kết cắt giảm phát thải hiện nay vẫn thấp hơn nhiều so với mức cần thiết để hạn chế sự nóng lên của Trái đất.

Theo các ước tính sơ bộ, trong số những quốc gia phát thải lớn nhất thế giới, Indonesia, Trung Quốc và Mỹ đều ghi nhận lượng phát thải tăng trong năm 2025. Đáng chú ý, mức tăng tại Mỹ vượt xa tất cả các quốc gia khác, chủ yếu do sự phục hồi của ngành than - nguồn nhiên liệu hóa thạch gây ô nhiễm lớn nhất – cùng nhu cầu điện ngày càng tăng.

Triển vọng khí hậu toàn cầu cũng xấu đi một phần do quyết định của Tổng thống Mỹ Donald Trump rút nước này khỏi Thỏa thuận Khí hậu Paris. Được thông qua năm 2015, thỏa thuận là khuôn khổ hợp tác quốc tế nhằm phối hợp hành động ứng phó với biến đổi khí hậu.

Mỹ hiện là quốc gia phát thải khí nhà kính gây biến đổi khí hậu lớn thứ hai thế giới tính theo lượng phát thải hằng năm. Vì vậy, những thay đổi trong chính sách khí hậu của nước này có ảnh hưởng đáng kể đến triển vọng cắt giảm phát thải toàn cầu.

Thông điệp chính rất đơn giản: Các chính phủ cần nhanh chóng triển khai những chính sách cắt giảm việc sử dụng nhiên liệu hóa thạch.  

Ông Bill Hare  Giám đốc điều hành tổ chức nghiên cứu khoa học và chính sách khí hậu toàn cầu Climate Analytics

Kể từ khi ông Trump trở lại Nhà Trắng trong nhiệm kỳ thứ hai, chính quyền Mỹ đã tiến hành những thay đổi sâu rộng đối với chính sách khí hậu, cắt giảm các quy định bảo vệ môi trường và mở rộng hoạt động khai thác, sản xuất dầu khí.

VƯỢT NGƯỠNG 1,5 ĐỘ C VÀ NGUY CƠ CÁC ĐIỂM TỚI HẠN

Việc nhiệt độ toàn cầu vượt ngưỡng 1,5 độ C, dù chỉ trong một khoảng thời gian, cũng có thể đẩy nhân loại vào quỹ đạo rủi ro cao hơn. Nguyên nhân là mức nhiệt độ gia tăng làm tăng khả năng kích hoạt các “điểm tới hạn” của hệ thống khí hậu - những thay đổi có thể không thể đảo ngược hoặc rất khó khắc phục.

Các nguy cơ này bao gồm sự biến mất của các rạn san hô, tình trạng các dải băng rút lui kéo dài và khả năng rừng Amazon chuyển đổi thành đồng cỏ.

Khi các hệ sinh thái suy thoái hoặc biến mất, trong khi mực nước biển tiếp tục dâng cao, những thay đổi có thể kích hoạt chuỗi phản ứng nguy hiểm. Quá trình này có thể giải phóng thêm khí nhà kính vào khí quyển, đẩy nhanh sự nóng lên toàn cầu và làm gia tăng đáng kể nguy cơ xảy ra các hiện tượng thời tiết cực đoan gây chết người.

Những hậu quả của biến đổi khí hậu đã thể hiện rõ qua các sự kiện thời tiết gần đây. Chỉ riêng mùa hè năm nay, châu Âu ghi nhận hơn 32.000 ca tử vong vượt mức bình thường có liên quan đến nắng nóng. Tại Nepal và Tây Tạng, gần 1.500 người đã thiệt mạng trong các trận lũ quét sau khi biến đổi khí hậu góp phần tạo ra những điều kiện dẫn đến sự sụp đổ của một sông băng.

Dù vậy, các nhà khoa học nhấn mạnh ngưỡng 1,5 độ C không phải là một ranh giới tuyệt đối, mà mỗi phần nhỏ của một độ C tăng thêm đều khiến rủi ro gia tăng.

Tạm thời vượt ngưỡng không có nghĩa là đầu hàng. Chúng ta vẫn có thể giữ mức vượt ngưỡng ở mức nhỏ nhất và trong thời gian ngắn nhất có thể, đồng thời đưa nhiệt độ trở lại dưới 1,5 độ C trước khi thế kỷ này kết thúc.

Ông Antonio Guterres Tổng thư ký Liên hợp quốc

Điều này có nghĩa là ngay cả khi thế giới không thể duy trì nhiệt độ dưới ngưỡng 1,5 độ C trong ngắn hạn, việc hạn chế mức vượt ngưỡng và nhanh chóng đưa nhiệt độ giảm trở lại vẫn có ý nghĩa quan trọng đối với việc giảm thiểu thiệt hại lâu dài.

Để hạn chế các rủi ro trong tương lai, các quốc gia cần tiếp tục ưu tiên chuyển dịch nhanh chóng khỏi nhiên liệu hóa thạch - nguồn đóng góp lớn nhất vào biến đổi khí hậu toàn cầu - sang các nguồn năng lượng tái tạo như điện mặt trời và điện gió.

CẮT GIẢM PHÁT THẢI 69% VÀO NĂM 2040

Trong báo cáo, UNEP đưa ra một kịch bản trong đó nhiệt độ toàn cầu đạt đỉnh ở mức 1,7-1,8 độ C vào khoảng giữa thế kỷ, trước khi giảm trở lại 1,5 độ C vào năm 2100.

Để hiện thực hóa kịch bản này, thế giới cần cắt giảm mạnh lượng phát thải khí nhà kính, với mức giảm 69% vào năm 2040 so với mức năm 2025.

Bên cạnh đó, kịch bản còn đòi hỏi loại bỏ 330 tỷ tấn carbon dioxide (CO₂) khỏi khí quyển và lưu trữ lượng khí này trong lòng đất. Đây là một yêu cầu rất lớn, đặt ra thách thức không chỉ về công nghệ mà còn về chi phí và khả năng triển khai trên quy mô toàn cầu.

Các nghiên cứu gần đây đã đặt câu hỏi về tính khả thi và chi phí của công nghệ thu giữ, loại bỏ carbon, đồng thời bày tỏ nghi ngại về khả năng mở rộng đủ nhanh của ngành công nghiệp loại bỏ carbon còn non trẻ để đáp ứng các mục tiêu khí hậu.

UNEP cảnh báo mọi sự trì hoãn đều khiến nhiệm vụ hạn chế nóng lên toàn cầu trở nên khó khăn hơn. Cứ mỗi 5 năm lượng phát thải duy trì ở mức hiện tại, mức nhiệt độ đỉnh được dự báo sẽ tăng thêm khoảng 0,1 độ C.

Bà Inger Andersen, Giám đốc điều hành UNEP, nhấn mạnh thế giới cần huy động mọi nỗ lực để hạn chế mức nhiệt độ tăng cao nhất và đưa nhiệt độ trở lại 1,5 độ C vào cuối thế kỷ. Theo bà, mục tiêu này vẫn có thể đạt được nếu các quốc gia hành động quyết liệt.

CHÍNH SÁCH KHÍ HẬU ĐÃ CHỨNG MINH HIỆU QUẢ

Mặc dù những dự báo về nhiệt độ toàn cầu vẫn đáng lo ngại, các chính sách khí hậu đã chứng minh khả năng góp phần giảm phát thải. Báo cáo của UNEP tổng hợp hơn 200 nghiên cứu đánh giá hiệu quả của nhiều biện pháp, bao gồm thuế carbon, các mục tiêu khí hậu của chính phủ, quy chuẩn xây dựng và trợ cấp cho công nghệ phát thải thấp.

Trong số các công cụ chính sách, cơ chế định giá carbon là nhóm biện pháp được nghiên cứu rộng rãi nhất. Các chương trình thí điểm tại Trung Quốc đã giúp giảm khoảng 11% lượng phát thải, trong khi Hệ thống mua bán phát thải của Liên minh châu Âu (EU) giúp giảm 8% so với mức phát thải dự kiến trong trường hợp không áp dụng các chính sách này.

Công suất điện tái tạo toàn cầu đã tăng nhanh gấp ba lần so với dự báo trước đó, trong khi tốc độ phát triển điện mặt trời nhanh gấp bảy lần dự kiến. Đáng chú ý, trong năm 2024, hơn 90% các dự án năng lượng tái tạo có chi phí thấp hơn so với những phương án sử dụng nhiên liệu hóa thạch.

Những tiến triển này cho thấy quá trình chuyển dịch năng lượng đang tạo ra các lựa chọn ngày càng cạnh tranh về chi phí. Tuy nhiên, tổng nguồn cung năng lượng từ than đá, dầu mỏ và khí đốt trên toàn cầu vẫn tiếp tục tăng, dù với tốc độ chậm hơn so với dự báo được đưa ra năm 2015.

UNEP dự báo việc sử dụng than đá có khả năng đạt đỉnh và bắt đầu suy giảm vào cuối thập kỷ này. Nếu xu hướng đó được duy trì, đây có thể là một bước chuyển quan trọng trong nỗ lực giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.

Chúng ta có rất nhiều câu chuyện thành công cho thấy lượng phát thải có thể được cắt giảm nhanh chóng.  

Bà Inger Andersen  Giám đốc điều hành UNEP

Theo người đứng đầu UNEP, trách nhiệm hiện thuộc về các quốc gia trong việc khẩn trương xây dựng và thực thi những chính sách thúc đẩy cắt giảm phát thải nhanh chóng, sâu rộng và bền vững. Đây là điều kiện cần thiết để đưa thế giới tiến tới một hệ thống khí hậu ổn định hơn, đồng thời tạo nền tảng cho các nền kinh tế và xã hội vững vàng hơn.

Thông điệp từ báo cáo là dù mục tiêu giữ mức nóng lên toàn cầu trong giới hạn 1,5 độ C đang ngày càng khó đạt được, các hành động cắt giảm phát thải vẫn có thể tạo ra khác biệt. Tốc độ chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch, khả năng mở rộng năng lượng tái tạo và mức độ quyết liệt trong thực thi chính sách sẽ quyết định mức độ vượt ngưỡng nhiệt độ cũng như khả năng đưa nhiệt độ toàn cầu trở lại mức an toàn hơn vào cuối thế kỷ.