Việc phát triển năng lượng tái tạo nhanh hơn dự kiến đang giúp thế giới tránh xa kịch bản biến đổi khí hậu tồi tệ nhất từng được cảnh báo. Tuy nhiên, giới khoa học cho rằng nhân loại vẫn chưa hành động đủ nhanh để ngăn nhiệt độ toàn cầu tăng lên mức nguy hiểm trong thế kỷ này…

Trong nhiều năm, một kịch bản khí hậu cực đoan với mức tăng nhiệt độ toàn cầu hơn 4 độ C vào cuối thế kỷ XXI được xem là lời cảnh báo nghiêm khắc nhất đối với nhân loại nếu thế giới tiếp tục phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.

Theo kịch bản này, những hậu quả thảm khốc có thể xảy ra bao gồm: sóng nhiệt chết người, mực nước biển dâng mạnh, mất mùa diện rộng, khủng hoảng nguồn nước và làn sóng di cư khí hậu quy mô lớn. Tuy nhiên, theo một nghiên cứu khoa học công bố hồi tháng 4, khả năng xảy ra “kịch bản tận thế” này hiện đã giảm đáng kể.

THẾ GIỚI ĐANG RỜI XA KỊCH BẢN KHÍ HẬU TỒI TỆ NHẤT

Kịch bản nói trên được giới khoa học gọi là RCP8.5 và sau này là SSP5-8.5. Đây là mô hình giả định mức phát thải khí nhà kính cực cao trong trường hợp nhân loại tiếp tục đẩy mạnh khai thác và sử dụng than đá, dầu mỏ và khí đốt trong nhiều thập kỷ mà không có các biện pháp kiểm soát hiệu quả.

Trong nhiều năm, kịch bản này thường xuyên được sử dụng như một công cụ tham chiếu nhằm giúp các chính phủ và tổ chức quốc tế chuẩn bị cho tình huống xấu nhất. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng đây chưa bao giờ là một dự báo chắc chắn.

Ông Detlef Van Vuuren, tác giả chính của nghiên cứu mới, cho biết kịch bản này từ đầu vốn chỉ là “một kịch bản xác suất thấp nhưng rủi ro rất cao”. Theo ông, mô hình RCP8.5 phản ánh bối cảnh của cuối những năm 2000, thời điểm kinh tế toàn cầu còn phụ thuộc nặng nề vào than đá và mức tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch được dự báo sẽ tiếp tục tăng mạnh trong nhiều thập kỷ tiếp theo.

Nhưng thực tế trong hơn 10 năm qua đã thay đổi đáng kể. Sự phát triển nhanh chóng của năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện gió và điện mặt trời, cùng với các chính sách cắt giảm phát thải tại nhiều nền kinh tế lớn đã khiến quỹ đạo phát thải toàn cầu dịch chuyển khỏi kịch bản tồi tệ nhất.

Theo các nhà nghiên cứu, tốc độ triển khai năng lượng tái tạo trên toàn cầu hiện nhanh hơn nhiều so với dự báo trước đây. Chi phí công nghệ năng lượng sạch giảm mạnh cũng giúp điện mặt trời và điện gió trở nên cạnh tranh hơn so với nhiên liệu hóa thạch ở nhiều quốc gia.

Nhà khoa học khí hậu Pháp Christophe Cassou nhận định với AFP rằng thế giới không còn đi theo quỹ đạo nguy hiểm nhất “bởi chúng ta thực sự đã triển khai các biện pháp chính sách giúp dịch chuyển khỏi hướng đi đó”.

Bà Friederike Otto cho rằng kịch bản tồi tệ nhất từng giả định nhân loại sẽ tiếp tục “bùng nổ sử dụng nhiên liệu hóa thạch dựa trên than đá mà không bị kiểm soát” - điều may mắn là đã không xảy ra. Tuy nhiên, bà cảnh báo đây “không phải lý do để chủ quan”.

MỤC TIÊU 1,5 ĐỘ C NGÀY CÀNG XA VỜI

Dù thế giới đang tránh xa kịch bản cực đoan nhất, giới khoa học đồng thời cũng đưa ra một cảnh báo khác: nhân loại hiện khó có khả năng đạt được mục tiêu giữ mức tăng nhiệt độ toàn cầu dưới 1,5 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp. Đây là ngưỡng được đặt ra trong Thỏa thuận Paris  nhằm tránh những tác động nghiêm trọng nhất của biến đổi khí hậu.

Theo các nhà nghiên cứu, nhiệt độ toàn cầu hiện nhiều khả năng sẽ tạm thời vượt ngưỡng 1,5 độ C trong những năm tới do lượng phát thải khí nhà kính vẫn ở mức quá cao.

Thông điệp hiện nay được đánh giá là khá rõ ràng: mặc dù nhiều quốc gia đã đưa ra cam kết trung hòa carbon và đẩy mạnh chuyển dịch năng lượng, tốc độ cắt giảm phát thải trên thực tế vẫn chưa đủ nhanh. Điều này đồng nghĩa thế giới vẫn có nguy cơ nóng lên khoảng 3 độ C vào cuối thế kỷ XXI. Mức tăng nhiệt độ này thấp hơn đáng kể so với kịch bản 4 độ C trước đây, nhưng vẫn bị coi là cực kỳ nguy hiểm đối với hệ thống khí hậu toàn cầu.

Ngoài ra, tình trạng nước biển dâng cũng có nguy cơ ảnh hưởng tới khoảng 600 triệu người sống ở các vùng ven biển thấp. Các nhà khoa học cảnh báo điều này có thể kéo theo những hệ lụy lớn đối với an ninh lương thực, nguồn nước, sức khỏe cộng đồng và tăng trưởng kinh tế toàn cầu.

Nhiều khu vực nông nghiệp quan trọng có nguy cơ giảm năng suất do nắng nóng cực đoan và thiếu nước. Trong khi đó, các hệ thống y tế và hạ tầng đô thị tại nhiều quốc gia sẽ phải đối mặt áp lực ngày càng lớn từ các thảm họa liên quan đến khí hậu.

Việc điều chỉnh lại các kịch bản khí hậu cũng nhanh chóng bị giới hoài nghi biến đổi khí hậu khai thác cho mục đích chính trị.

Tổng thống Mỹ Donald Trump cho rằng điều này chứng minh các nhà khoa học khí hậu “đã sai”, qua đó tiếp thêm động lực cho các cuộc công kích nhằm vào khoa học khí hậu tại Mỹ và châu Âu.

Tại Đức, đảng cực hữu Alternative for Germany đã sử dụng lập luận này để kêu gọi đảo ngược các chính sách khí hậu trong một phiên tranh luận quốc hội.

Ông Niklas Hohne, nhà sáng lập NewClimate Institute, cho rằng đây là “một chiêu đánh lạc hướng trắng trợn” của những người phủ nhận biến đổi khí hậu và các nhóm bảo vệ nhiên liệu hóa thạch.

Theo ông, trong bối cảnh thế giới đang trải qua thêm một cuộc khủng hoảng năng lượng, các nhóm lợi ích liên quan tới nhiên liệu hóa thạch đang tìm cách làm suy yếu các chính sách khí hậu bằng cách tạo ra nghi ngờ đối với giới khoa học.

Tranh cãi này phản ánh sự chia rẽ ngày càng sâu sắc giữa các chính phủ về cách ứng phó với biến đổi khí hậu, đặc biệt trong bối cảnh nhiều nền kinh tế vẫn phụ thuộc lớn vào dầu khí và than đá.

LIÊN HỢP QUỐC THÚC ĐẨY TRÁCH NHIỆM PHÁP LÝ VỀ KHÍ HẬU

Trong khi đó, Liên Hợp Quốc vừa thông qua một nghị quyết không mang tính ràng buộc nhằm củng cố trách nhiệm của các quốc gia trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu.

Nghị quyết này ủng hộ ý kiến tư vấn được Tòa án Tư pháp Quốc tế đưa ra trước đó, trong đó cho rằng các quốc gia có thể vi phạm luật pháp quốc tế nếu không bảo vệ đầy đủ người dân trước tình trạng nóng lên toàn cầu.

Tổng thư ký Liên Hợp Quốc Antonio Guterres tuyên bố đây là “một sự khẳng định mạnh mẽ đối với luật pháp quốc tế, công lý khí hậu, khoa học và trách nhiệm của các quốc gia”. Nghị quyết cũng đề cập tới việc chấm dứt trợ cấp cho hoạt động thăm dò, sản xuất và khai thác nhiên liệu hóa thạch, đồng thời kêu gọi bồi thường thiệt hại đối với các bên vi phạm nghĩa vụ khí hậu.

Tuy nhiên, nghị quyết đã vấp phải sự phản đối từ Mỹ - quốc gia đã rút khỏi Thỏa thuận Paris dưới thời ông Trump - cùng các nước xuất khẩu dầu khí lớn như Nga, Iran và Saudi Arabia.

Nghị quyết này do Vanuatu (quốc đảo Thái Bình Dương đang chịu tác động nghiêm trọng từ nước biển dâng và các cơn bão ngày càng dữ dội) khởi xướng.

Giới quan sát cho rằng dù không mang tính ràng buộc pháp lý, động thái mới của Liên Hợp Quốc có thể tạo thêm áp lực đối với các chính phủ trong việc tăng cường cam kết cắt giảm phát thải trong những năm tới.