Tại phiên chất vấn và trả lời chất vấn Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI, Phó Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Văn Thắng đã tham gia giải trình, làm rõ một số vấn đề đại biểu Quốc hội quan tâm liên quan đến huy động nguồn lực xã hội thông qua phương thức đối tác công tư (PPP), sử dụng vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) và giải ngân vốn đầu tư công...

Thay mặt Chính phủ, Phó Thủ tướng trân trọng cảm ơn các đại biểu Quốc hội đã tâm huyết chất vấn Bộ trưởng Bộ Tài chính về những vấn đề trọng yếu, có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

LÀM RÕ CƠ CHẾ HUY ĐỘNG VỐN TƯ NHÂN VÀ SỬ DỤNG VỐN ODA

Liên quan đến huy động nguồn lực xã hội thông qua phương thức PPP, Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng khẳng định việc kêu gọi doanh nghiệp tham gia đầu tư các dự án kết cấu hạ tầng, đặc biệt là hạ tầng giao thông, có ý nghĩa hết sức quan trọng.

Theo Phó Thủ tướng, trên thế giới, nhiều quốc gia phát triển, trong đó có các nước châu Âu và Mỹ, đã triển khai phương thức này trong nhiều năm nhằm huy động nguồn lực từ khu vực doanh nghiệp cho phát triển kết cấu hạ tầng.

Thông thường, các dự án được triển khai theo hai hình thức. Thứ nhất, doanh nghiệp trực tiếp đầu tư xây dựng công trình, sau đó tổ chức thu phí để hoàn vốn và hưởng lợi nhuận. Thứ hai, Nhà nước đầu tư xây dựng công trình rồi chuyển giao cho doanh nghiệp khai thác, thu phí.

Tại Việt Nam, cả hai hình thức đều đã được triển khai. Tuy nhiên, hình thức chủ yếu hiện nay là giao doanh nghiệp đầu tư xây dựng công trình, sau đó khai thác, thu phí hoàn vốn. Thời gian thu phí thông thường khoảng trên dưới 20 năm.

Phó Thủ tướng lý giải, thời gian này phù hợp với khả năng tài chính của doanh nghiệp. Các nhà đầu tư PPP đều phải huy động vốn vay ngân hàng, trong khi thời hạn cho vay thường khoảng 10 - 12 năm. Do đó, doanh nghiệp phải bố trí thêm nguồn vốn của mình để thực hiện dự án.

Về cơ chế hỗ trợ vốn, Phó Thủ tướng cho biết pháp luật về PPP hiện nay cho phép Nhà nước tham gia hỗ trợ vốn đầu tư với mức phổ biến khoảng 50% tổng mức đầu tư; trong những trường hợp đặc biệt, mức tham gia của Nhà nước có thể lên tới 70%.

Phó Thủ tướng cho biết trước đây, khi doanh nghiệp phải tự bỏ toàn bộ vốn đầu tư, nhiều dự án khó bảo đảm hiệu quả tài chính nếu tính đúng, tính đủ các chi phí. Đây cũng là nguyên nhân khiến một số dự án gặp khó khăn, vướng mắc mà các cơ quan chức năng đang tập trung xử lý.

Để khắc phục tình trạng này, Chính phủ đã trình Quốc hội hoàn thiện quy định pháp luật về PPP, trong đó có cơ chế Nhà nước tham gia hỗ trợ vốn đầu tư, căn cứ vào vị trí, tính chất và hiệu quả của từng dự án để quyết định mức hỗ trợ phù hợp. Phó Thủ tướng đánh giá cơ chế này giúp cải thiện hiệu quả tài chính của các dự án, tạo điều kiện thuận lợi hơn để thu hút doanh nghiệp tham gia đầu tư hạ tầng.

Đối với hình thức hợp đồng kinh doanh - quản lý (O&M), Phó Thủ tướng cho biết Bộ Xây dựng đang phối hợp với Bộ Tài chính triển khai các công việc liên quan. Dự kiến trong thời gian tới sẽ thí điểm đấu giá, đấu thầu quyền thu phí tại một số dự án, đặc biệt là một số đoạn tuyến thuộc cao tốc Bắc - Nam.

Theo Phó Thủ tướng, hình thức này có thể tạo sức hấp dẫn đối với doanh nghiệp do nhà đầu tư không phải đối mặt với những rủi ro trong quá trình chuẩn bị và xây dựng dự án như giải phóng mặt bằng, tổ chức thi công hay biến động giá nguyên vật liệu.

Về cơ chế chia sẻ rủi ro trong quá trình vận hành dự án PPP, Phó Thủ tướng cho biết pháp luật đã quy định việc Nhà nước xem xét hỗ trợ khi doanh thu thực tế thấp hơn mức dự kiến. Trường hợp doanh thu giảm xuống dưới ngưỡng nhất định, từ 75% đến 90% theo nội dung được đề cập tại phiên chất vấn, Nhà nước có thể xem xét hỗ trợ từ ngân sách. Đối với những trường hợp đặc biệt, Nhà nước có thể xem xét mua lại dự án.

Đề cập đến nguồn vốn ODA, Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng cho biết Việt Nam hiện đã bước qua giai đoạn được hưởng các khoản vay có mức độ ưu đãi cao, trong khi nhu cầu vốn phục vụ phát triển kinh tế - xã hội vẫn rất lớn.

Do không còn được tiếp cận các nguồn vốn vay giá rẻ như trước, việc huy động ODA cần được tính toán kỹ lưỡng hơn, nhất là về chi phí vay, điều kiện vay và hiệu quả sử dụng vốn.

Phó Thủ tướng cho biết dư địa huy động vốn của Việt Nam hiện vẫn còn lớn. Các chỉ tiêu về nợ công, vay nước ngoài và vay của Chính phủ đang ở mức thấp so với các giới hạn được Quốc hội cho phép. Vì vậy, việc tiếp tục huy động ODA cùng các nguồn lực khác để đáp ứng nhu cầu đầu tư, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội là cần thiết.

Tuy nhiên, Phó Thủ tướng nhấn mạnh yêu cầu phải đánh giá đầy đủ hiệu quả của từng khoản vay, từng dự án sử dụng vốn ODA. Các cơ quan chức năng phải tính toán đầy đủ chi phí, rà soát kỹ những điều kiện ràng buộc liên quan đến thi công, lựa chọn nhà thầu và các yêu cầu khác của bên cho vay.

Phó Thủ tướng cho biết Chính phủ đã chỉ đạo đánh giá hiệu quả kinh tế của các dự án sử dụng vốn vay nước ngoài. Việc lựa chọn dự án phải căn cứ vào hiệu quả kinh tế - xã hội, đồng thời xem xét cả hiệu quả về chính trị.

Đáng chú ý, Chính phủ chủ trương tập trung vốn ODA vào một số dự án lớn, có khả năng tạo ra hiệu quả rõ rệt, thay vì phân bổ cho nhiều dự án như trước đây. “Chúng ta chỉ tập trung vào một số dự án lớn thôi, chứ không dàn trải như trước đây”, Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng nhấn mạnh.

PHẤN ĐẤU GIẢI NGÂN 100% VỐN ĐẦU TƯ CÔNG NĂM 2026

Liên quan đến giải ngân vốn đầu tư công, Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng cho biết Chính phủ đang tập trung chỉ đạo quyết liệt nhằm hoàn thành mục tiêu giải ngân 100% kế hoạch vốn năm 2026.

Phó Thủ tướng nhấn mạnh việc hoàn thành mục tiêu này có ý nghĩa quan trọng đối với tăng trưởng kinh tế, dự kiến đóng góp thêm 1,7% vào tăng trưởng, qua đó tạo động lực để phấn đấu đạt mục tiêu tăng trưởng kinh tế 10% trong năm 2026.

Thông tin về kết quả thực hiện, Phó Thủ tướng cho biết trong 10 tháng năm 2026, tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công đạt 74%. Đánh giá đây là mức giải ngân tích cực, đặc biệt trong bối cảnh năm 2026 là năm đầu tiên của nhiệm kỳ, Phó Thủ tướng cho rằng nếu so kết quả thực hiện trong những năm đầu nhiệm kỳ trước đây, tỷ lệ giải ngân đạt được trong 10 tháng là rất tốt.

Về vấn đề tạm ứng vốn cho nhà thầu, Phó Thủ tướng cho biết đây là hoạt động bình thường trong quá trình triển khai các dự án đầu tư công, nhất là những dự án quy mô lớn.

Cụ thể, sau khi ký kết hợp đồng, chủ đầu tư thực hiện tạm ứng khoảng 30% giá trị hợp đồng cho nhà thầu để mua sắm nguyên vật liệu, chuẩn bị máy móc, thiết bị và các điều kiện cần thiết phục vụ thi công.

Theo Phó Thủ tướng, cơ chế này giúp nhà thầu có nguồn lực triển khai dự án ngay từ giai đoạn đầu, nhất là trong năm đầu tiên của nhiệm kỳ khi nhiều dự án mới được khởi động. Việc tạm ứng vốn theo quy định là bình thường, không có gì bất thường. Bên cạnh đó, vẫn còn một số ít khoản tồn đọng từ trước cần tiếp tục xử lý.

Phó Thủ tướng nhấn mạnh Chính phủ đã chỉ đạo quyết liệt nhằm bảo đảm tiến độ giải ngân đi đôi với hiệu quả thực chất, không chỉ dừng lại ở việc hoàn thành các chỉ tiêu về tỷ lệ giải ngân.

Theo đó, nguồn vốn đầu tư công phải thực sự được đưa vào nền kinh tế, phục vụ triển khai các công trình, dự án, tạo ra sản phẩm và giá trị thực tế, qua đó đóng góp trực tiếp vào tăng trưởng kinh tế năm 2026.