Dù là lực lượng đông đảo nhất với trên 5 triệu hộ kinh doanh, đóng góp lớn vào ngân sách và mắt xích phân phối quan trọng của nền kinh tế, nhưng khu vực hộ kinh doanh đang phải đối mặt với nhiều sức ép từ thị trường cùng rào cản thể chế...

Nhấn mạnh tại hội thảo “Hộ kinh doanh và động lực tăng trưởng”, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký kiêm Trưởng ban Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho biết hộ kinh doanh là một khu vực đặc biệt quan trọng ở Việt Nam. Hiện nay, khu vực này đang sử dụng khoảng 10 triệu lao động.

Kết quả điều tra mới nhất của VCCI cho thấy có tới 96,7% số hộ kinh doanh được hỏi khẳng định nguồn thu từ hoạt động này là thu nhập chính của gia đình. Đây chính là "tấm lưới an sinh" nuôi sống hàng chục triệu người dân trên khắp cả nước.

Không chỉ dừng lại ở vai trò an sinh xã hội, hộ kinh doanh còn là mắt xích không thể thiếu trong chuỗi cung ứng của các doanh nghiệp lớn. Ông Đậu Anh Tuấn ví von: "Kênh phân phối này giống như những "mạch máu" của nền kinh tế. Khi các hộ kinh doanh gặp khó khăn, lập tức doanh thu bán lẻ của các tập đoàn lớn bị sụt giảm ngay lập tức. Điều này minh chứng cho mối quan hệ tương hỗ chặt chẽ: sức khỏe của hộ kinh doanh quyết định trực tiếp tới sức khỏe của các doanh nghiệp lớn và toàn bộ thị trường nội địa".

"GÁNH NẶNG" CHI PHÍ TUÂN THỦ VÀ ÁP LỰC TỪ CHÍNH SÁCH CHUYÊN NGÀNH

Mặc dù giữ vị thế trụ cột, khu vực hộ kinh doanh lại đang trải qua giai đoạn trầm lắng và đầy khó khăn. Sức mua thị trường trong nước sụt giảm, áp lực cạnh tranh từ các kênh phân phối hiện đại và hàng hóa nhập khẩu giá rẻ ngày càng gay gắt. Bức tranh này được phác họa rõ nét qua kết quả điều tra vào tháng 4/2026 của VCCI khi có 81,5% hộ kinh doanh ghi nhận doanh thu giảm; 60,8% dự kiến chỉ duy trì quy mô hiện tại; 33% có định hướng thu hẹp quy mô sản xuất kinh doanh; chỉ vỏn vẹn 1,8% hộ kinh doanh có định hướng mở rộng.

Bên cạnh các biến số khách quan từ thị trường, Phó Tổng Thư ký kiêm Trưởng ban Pháp chế VCCI cho rằng nguyên nhân quan trọng còn xuất phát từ sự thay đổi nhanh chóng trong chính sách quản lý.

Phân tích sâu hơn từ góc độ tư vấn, hỗ trợ pháp lý, ông Trần Văn Quân, Chủ tịch Công ty Tư vấn Vietnam Laws tại TP. Hồ Chí Minh, nhấn mạnh chi phí tuân thủ thủ tục đang là rào cản quá sức đối với nhiều hộ kinh doanh.

"Có hộ kinh doanh bán tỏi trên sàn thương mại điện tử đạt doanh thu khoảng 15 tỷ đồng/năm, nhưng chi phí mua gói sử dụng hóa đơn điện tử lại lên tới hơn 20 triệu đồng/năm. Đây là khoản chi phí quá lớn so với biên lợi nhuận mỏng của tiểu thương.", ông Quân nêu thực tế; đồng thời kiến nghị nếu bản chất khách hàng của họ là người tiêu dùng cuối cùng, thì nên cho phép họ xuất hóa đơn điện tử theo bảng kê hoặc xuất gộp để giảm chi phí tuân thủ.

Bên cạnh đó, quy định khấu trừ 10% thuế thu nhập cá nhân đối với lao động có hợp đồng dưới 3 tháng hoặc thu nhập sau khi chấm dứt hợp đồng lao động cũng phát sinh nhiều bất cập. Theo ông Quân, nếu khoản chi trả này bằng hoặc nhỏ hơn 15,5 triệu đồng (mức giảm trừ gia cảnh hiện nay được xem là mức vốn sống tối thiểu của mỗi công dân) thì không nên khấu trừ. Việc khấu trừ trước rồi bắt người dân tự đi làm thủ tục quyết toán hoàn thuế vào cuối năm gây lãng phí vô cùng lớn về thời gian, chi phí cho cả người dân lẫn cơ quan thuế.

Ở góc độ hộ kinh doanh, ông Phạm Anh Quyết bày tỏ sự phấn khởi trước đề xuất giảm 30% thuế, coi đây là sự hỗ trợ thiết thực trong bối cảnh bà con đang phải thích ứng với nhiều quy định mới về hàng hóa, hóa đơn điện tử, thuế và kế toán.

Tuy nhiên, ông Quyết cũng bày tỏ sự lo lắng trước các quy định chuyên ngành thiếu thực tế. Điển hình như dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đề xuất cấm trưng bày sản phẩm tại điểm bán. Đối với các cửa hàng tạp hóa nhỏ, quầy bán hàng cũng chính là nơi lưu giữ và giao dịch. Nếu cấm hoàn toàn, hộ kinh doanh phải thay đổi toàn bộ cấu trúc cửa hàng, cách phục vụ khách hàng — một điều vô cùng khó khăn.

Vì vậy, ông Quyết kiến nghị cơ quan quản lý thay vì cấm hoàn toàn thì chỉ nên cấm trưng bày phía ngoài, còn bên trong vẫn cho phép trưng bày để tiện phục vụ khách hàng. Đồng thời cần có "độ trễ" chính sách từ 18–24 tháng để tiểu thương kịp thích ứng, tránh rủi ro bị xử phạt khi chưa kịp hiểu luật.

Đồng tình với lo lắng của hộ kinh doanh, ông Đậu Anh Tuấn nhận định thuốc lá là ngành hàng đặc thù, việc cấm quảng cáo trên truyền thông là hợp lý, nhưng nếu cấm cả việc trưng bày trực quan tại điểm bán sẽ đẩy khó khăn rất lớn về phía người bán lẫn người mua.

RÀO CẢN THANH TRA, KIỂM TRA VÀ TƯ DUY CẢI CÁCH THỂ CHẾ THỰC CHẤT

Không chỉ chịu áp lực về thuế và chính sách chuyên ngành, hộ kinh doanh còn đối mặt với môi trường vận hành đầy rủi ro. Ông Nguyễn Thành Lâm, Phó Tổng Giám đốc Công ty Kiểm toán và Tư vấn RSM Việt Nam, khẳng định vấn đề của hộ kinh doanh không chỉ nằm ở thuế hay thủ tục.

Chia sẻ câu chuyện thực tế, ông Lâm cho biết có trường hợp người thân của ông vừa đăng ký mở hộ kinh doanh được 7 ngày thì đã có đoàn thanh tra liên ngành đến kiểm tra, hạch hỏi đủ thứ xem có sai phạm gì để phạt. “Vậy thì mở làm gì? Vừa mở ra chưa kịp làm gì đã bị kiểm tra”, ông Lâm trăn trở.

Bên cạnh đó là hàng loạt "vòng kim cô" về quy định phòng cháy chữa cháy, an toàn vệ sinh thực phẩm, môi trường... khiến người kinh doanh nhỏ đang bị "trói" bởi quá nhiều quy định chồng chéo.

Đứng trước thực trạng đó, TS Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (nay là Viện Nghiên cứu chính sách và Chiến lược), đưa ra góc nhìn mang tính bước ngoặt: "Thay vì suy tính chuyện bắt buộc hay khuyến khích hộ kinh doanh chuyển đổi thành doanh nghiệp, Nhà nước cần tập trung tạo ra một không gian kinh doanh thực sự thuận lợi".

"Hãy coi hộ kinh doanh là một loại hình tổ chức kinh doanh bình đẳng và để người dân tự do lựa chọn mô hình phù hợp nhất. Khi môi trường doanh nghiệp minh bạch, an toàn và có lợi hơn, người dân sẽ tự nguyện chuyển đổi mà không cần bất kỳ sự ép buộc nào", TS Nguyễn Đình Cung khẳng định.

Để thực hiện điều đó, TS Nguyễn Đình Cung kiến nghị một cuộc cải cách thể chế thực sự dựa trên 4 tiêu chí cốt lõi khi thẩm định văn bản quy phạm pháp luật: Dứt khoát từ bỏ tư duy "không quản được thì cấm"; luật pháp phải chuyển mạnh từ "quản lý" sang "kiến tạo và thúc đẩy phát triển"; luật pháp phải rõ ràng, cụ thể, tiên liệu được với chi phí thực thi thấp nhất; quản lý Nhà nước phải dứt khoát từ bỏ cơ chế "xin - cho", chuyển từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm" dựa trên tiêu chuẩn, quy chuẩn và quản lý rủi ro.

TS Nguyễn Đình Cung nhấn mạnh chỉ khi thực hiện triệt để các nguyên tắc này, kết hợp với việc nâng cao chất lượng đội ngũ công chức và thay đổi bộ chỉ số đánh giá hiệu quả công việc (KPI) của bộ máy quản lý, chúng ta mới có thể củng cố niềm tin cho cộng đồng kinh doanh, tạo ra chuyển biến thực chất cho nền kinh tế trong giai đoạn tới.