Các hộ kinh doanh “sợ lớn”, né tránh tăng trưởng

Ngày 23/4/2026, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức tọa đàm “Kết quả khảo sát về các hộ kinh doanh”. Cuộc điều tra được thực hiện trên toàn quốc từ tháng 2 - tháng 4/2026, với phản hồi từ hơn 1.000 hộ kinh doanh đang hoạt động tại 34 tỉnh, thành phố.

HƠN 81% HỘ KINH DOANH BỊ GIẢM DOANH THU

Phát biểu tại tọa đàm, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký VCCI, cho biết kết quả khảo sát cho thấy bức tranh không mấy lạc quan, nhưng rất thật.

Trong số hơn 1.000 hộ kinh doanh, có 73,7% hộ kinh doanh cho biết chỉ "lãi ít" trong năm 2025; hơn 81% hộ bị giảm doanh thu; 75% bị giảm lượng khách hàng; chỉ 1,9% đạt mức "lãi như kỳ vọng". Phần lớn hộ kinh doanh đang vận hành ở ngưỡng lợi nhuận rất mỏng, đủ để tồn tại nhưng không đủ để tích lũy, không đủ để chống chịu trước bất kỳ cú sốc nào tiếp theo.

Đặc biệt, sức khỏe kinh doanh yếu đi đã chuyển hóa thành tâm lý phòng thủ: 60,8% hộ kinh doanh dự kiến chỉ duy trì quy mô hiện tại trong 2 năm tới, 33% có xu hướng thu hẹp, và chỉ 1,8% có ý định mở rộng.

“Trạng thái chủ đạo của khu vực hộ kinh doanh hiện nay không còn là tìm kiếm tăng trưởng, mà chủ yếu là cố gắng duy trì sự tồn tại”, Phó Tổng thư ký VCCI nhấn mạnh.

Điều đáng lưu tâm hơn nữa là khó khăn về pháp lý được đánh giá là nhóm áp lực lớn nhất, với 73,3% hộ kinh doanh cho biết đây là vấn đề ảnh hưởng lớn hoặc nghiêm trọng, cao hơn cả khó khăn về đầu vào, thị trường hay nguồn lực.

Khi đi vào cụ thể, 71,2% hộ kinh doanh gặp khó khăn trong việc thu thập thông tin khách hàng để xuất hóa đơn điện tử, 67,6% khó khăn trong hạch toán chi phí được trừ, 66,8% khó theo dõi cập nhật chính sách.

Thời gian bỏ ra để tuân thủ quy định là yếu tố gây sức ép mạnh nhất, với 73% hộ kinh doanh đánh giá ở mức ảnh hưởng lớn hoặc rất lớn. Gánh nặng tuân thủ không chỉ là một khoản tiền phải chi, mà còn là chi phí cơ hội về thời gian, công sức học quy định, chi phí tổ chức lại quy trình kinh doanh và áp lực tâm lý kéo dài đối với chủ hộ.

“Có một phát hiện mà tôi cho rằng rất quan trọng và muốn nhấn mạnh: Gánh nặng tuân thủ không giảm đi khi hộ kinh doanh lớn hơn. Trái lại, ở nhiều nội dung, mức độ khó khăn có xu hướng gia tăng theo quy mô doanh thu”, ông Tuấn ái ngại.

Điều này có nghĩa là khi hộ kinh doanh phát triển, thay vì cảm thấy thuận lợi hơn trong việc chính quy hóa, nhiều hộ lại nhận thấy chi phí tuân thủ và độ phức tạp thể chế tăng nhanh hơn năng lực hấp thụ của mình.

GẦN 85% HỘ KINH DOANH KHÔNG MUỐN CHUYỂN ĐỔI LÊN DOANH NGHIỆP

Khi chủ hộ cảm nhận rằng càng mở rộng quy mô thì càng phải đối mặt với kế toán phức tạp hơn, thủ tục thuế nặng nề hơn, chi phí nhân sự và công nghệ tăng lên, thì động cơ đầu tư mở rộng sẽ bị triệt tiêu đáng kể. Môi trường thể chế có thể vô tình duy trì hộ kinh doanh ở trạng thái quy mô nhỏ, phòng thủ và né tránh tăng trưởng. Đây là một điểm nghẽn rất đáng lưu tâm từ góc nhìn chính sách.

Về chuyển đổi lên doanh nghiệp, kết quả khảo sát cũng cho thấy chỉ 15,6% hộ kinh doanh có ý định chuyển đổi trong 2 năm tới. Hơn 84,4% hộ không chuyển đổi vì e ngại thủ tục thuế khó khăn hơn, quy định kế toán phức tạp, chi phí bảo hiểm xã hội cao và lo ngại bị thanh kiểm tra nhiều hơn.

Tuy nhiên, phân tích hồi quy của VCCI cũng cho thấy một điều rất đáng chú ý: những hộ hiểu rõ chính sách thuế và kế toán có xác suất dự định chuyển lên doanh nghiệp cao hơn đáng kể so với nhóm không hiểu.

“Nắm rõ luật chơi giúp hộ kinh doanh tự tin hơn, bởi họ đánh giá được chi phí và lợi ích thay vì chỉ nhìn thấy rủi ro. Kiến thức về chính sách thuế và kế toán vừa là điều kiện để giảm nỗi lo tuân thủ, vừa là động lực để hộ kinh doanh dám nghĩ đến mô hình doanh nghiệp”, ông Tuấn chia sẻ.

Để giải những bài toán hóc búa trên, ông Tuấn đặt vấn đề, làm thế nào để giảm độ phức tạp của hệ thống thuế, kế toán và hóa đơn điện tử cho phù hợp với năng lực thực tế của hộ kinh doanh, đặc biệt là nhóm siêu nhỏ, nhóm học vấn thấp, nhóm lớn tuổi và nhóm ở vùng nông thôn?

Chính sách chuyển đổi hộ kinh doanh lên doanh nghiệp nên đi theo hướng nào, khi dữ liệu cho thấy rất rõ rằng không phải mọi hộ kinh doanh đều cần hoặc nên chuyển đổi cùng một lúc? Quan trọng hơn cả, chúng ta cần định vị lại hộ kinh doanh trong tư duy chính sách như thế nào, khi 96,7% hộ gia đình trong khảo sát phụ thuộc toàn bộ hoặc phần lớn sinh kế vào hoạt động của hộ kinh doanh?

Kết thúc bài chia sẻ, Phó Tổng thư ký VCCI nhận định một môi trường kinh doanh thuận lợi cho hộ kinh doanh không chỉ là môi trường có ít rào cản thị trường, mà còn phải là môi trường trong đó chi phí tuân thủ đủ đơn giản, dễ hiểu, có thể dự đoán và tương xứng với năng lực của nhóm đối tượng thực thi.

“Nếu chúng ta tiếp cận khu vực này với tinh thần giáo dục, hỗ trợ, cảm thông và kiến tạo, thì tôi tin rằng chúng ta hoàn toàn có thể vừa đạt được mục tiêu minh bạch hóa, chuyển đổi số, vừa giữ được sự năng động và linh hoạt vốn là tài sản quý giá nhất của khu vực hộ kinh doanh. Bảo vệ và nâng cấp sức chống chịu của khu vực này không chỉ là một mục tiêu kinh tế, mà còn là một lựa chọn chính sách mang ý nghĩa xã hội sâu rộng trong tiến trình củng cố nền kinh tế tư nhân chính quy, minh bạch và bền vững hơn”, ông Tuấn nhấn mạnh.