Công nghệ thu giữ và lưu trữ CO₂ (CCS), cũng như thu giữ, sử dụng và lưu trữ CO₂ (CCUS) mở ra hướng tiếp cận trong quá trình giảm phát thải, đặc biệt đối với các ngành công nghiệp khó cắt giảm phát thải. Việt Nam được đánh giá có tiềm năng lưu trữ CO2 với 71 tỷ tấn CO2, tập trung chủ yếu ở 3 khu vực địa chất. Tuy nhiên, đây là công nghệ còn khá mới mẻ và việc ứng dụng đòi hỏi nguồn lực đầu tư rất lớn...

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), để đạt mục tiêu Net Zero vào năm 2050, quy mô triển khai công nghệ CCUS cần tăng thêm gần 50%. Từ năm 2023, IEA đã xác định CCUS là một trong những giải pháp cần thiết để hiện thực hóa mục tiêu này.

Trao đổi vấn đề này, TS. Nguyễn Hữu Lương, Chuyên gia cao cấp Viện Dầu khí Việt Nam, cho biết CCUS thực chất là một chuỗi gồm những công nghệ khác nhau, trong đó có 4 công đoạn chính. Công đoạn đầu tiên là tách CO2 từ những nguồn phát thải trong công nghiệp, ví dụ như nhà máy: điện, đạm, lọc hóa dầu, thép, xi măng…

Sau khi đã tách CO2 ra khỏi những nguồn khí thải, chúng ta sẽ xử lý, làm sạch CO2 đến độ tinh khiết yêu cầu. Tiếp đó, CO2 sẽ được nén đến trạng thái siêu tới hạn và vận chuyển bằng phương pháp đường ống, hoặc bằng tàu biển, thậm chí bằng tàu hỏa. CO2 sẽ được đưa đến nơi dự kiến bơm ép vào các cấu trúc địa chất, hoặc đưa tới nhà máy để chuyển hóa thành những sản phẩm mong muốn, như vật liệu hóa chất.

Từ góc độ chuyên gia ngành dầu khí, ông nhìn nhận, đánh giá thế nào về tiềm năng và thế mạnh của Việt Nam trong lưu trữ CO2?

Tôi nghĩ, thế mạnh lớn nhất của Việt Nam đó là về tiềm năng lưu trữ CO2. Theo kết quả hợp tác nghiên cứu giữa Tập đoàn Công nghiệp- Năng lượng Quốc gia Việt Nam (PVN) và Tổ chức Công nghệ và Năng lượng Nhật Bản (JOGMEC), tiềm năng lưu trữ CO2 tại 3 khu vực địa chất, gồm bể Sông Hồng, bể Cửu Long và bể Năng Côn Sơn, lên đến 71 tỷ tấn CO2.

Bên cạnh đó, ngành dầu khí tại Việt Nam là một ngành công nghiệp đã có lịch sử hoạt động phát triển. Đặc biệt, về chuỗi giá trị của CCUS và của dầu khí khá tương đồng với nhau. Vì vậy, đây là nơi chúng ta có thể ưu tiên phát triển cho hoạt động CCUS.

CCS/CCUS là một trong những giải pháp giúp tăng cường thu hồi dầu, gia tăng sản lượng dầu khí đối với những mỏ dầu khí gần cạn kiệt; đồng thời giúp ngành dầu khí giảm phát thải. Đáng chú ý, ngành dầu khí không những giảm phát thải cho mình mà còn có thể cung cấp dịch vụ giảm phát thải cho những đơn vị bên ngoài ngành.

CCS/CCUS được coi là giải pháp tiềm năng mở ra hướng tiếp cận trong quá trình giảm phát thải, đặc biệt đối với các ngành công nghiệp khó cắt giảm phát thải. So với các giải pháp giảm phát thải khác, CCUS có những ưu thế gì, thưa ông?

CCUS sẽ là một trong các giải pháp để chúng ta đạt được mục tiêu Net Zero. Để đạt mục tiêu Net Zero thì chúng ta cần phân biệt có 2 nhóm giải pháp giảm phát thải. Trong đó, nhóm giải pháp liên quan đến hydrogen, các loại năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời, các giải pháp liên quan đến điện khí hóa là những giải pháp tránh phát thải CO2.

Tuy nhiên, bên cạnh đó, trong ngành năng lượng vẫn còn sử dụng một lượng năng lượng hóa thạch nhất định dẫn đến phát thải CO2. Vì vậy chúng ta cần nhóm giải pháp thứ hai là giảm hoặc loại bỏ phát thải CO2.

Với nhóm loại bỏ lượng CO2 đã phát thải, về cơ bản sẽ có 2 cách chính. Cách đơn giản nhất nhưng bị giới hạn đó là cây xanh hấp thụ CO2 thông qua quá trình quang hợp. Còn cách thứ hai là quá trình CCUS. Tôi cho rằng chúng ta cần phải thúc đẩy triển khai, kết hợp những giải pháp này mới có thể đạt được mục tiêu Net Zero.

Theo ông, những vấn đề gì cần quan tâm, lưu ý khi triển khai CCUS? Để triển khai ứng dụng, Việt Nam cần tập trung ưu tiên những khâu nào?

Cho đến hiện nay, hoạt động CCUS kể cả ở quy mô thế giới, vẫn còn đang rất mới, ở giai đoạn ban đầu. Vấn đề được quan tâm là CO2 trong quá trình lưu trữ trong cấu trúc địa chất có bị rò rỉ ra ngoài hay không.

Các kết quả thu thập được từ những dự án thí điểm cho tới hiện tại cho thấy không có hiện tượng này. Để đảm bảo không có hiện tượng rò rỉ xảy ra, trước khi bơm ép, chúng ta sẽ phải có một quá trình lựa chọn cấu trúc địa chất rất cẩn thận, kỹ lưỡng, để đảm bảo an toàn khi lưu trữ CO2 vĩnh viễn. Vì khi bơm CO2 vào trong cấu trúc địa chất, nó sẽ hoạt động qua nhiều cơ chế khác nhau, nhưng khi tới cơ chế cuối cùng là khoáng hóa, CO2 sẽ được lưu trữ vĩnh viễn.

Thực tế hiện nay CCUS còn rất mới mẻ với Việt Nam và cần rất nhiều yếu tố để có thể bắt đầu ứng dụng. Theo đó, chúng ta cần tiếp tục hoàn thiện khung chính sách pháp lý, chuyển giao những công nghệ. Trong lĩnh vực này trên thế giới đã có những công nghệ tương đối trưởng thành, có thể tiếp nhận. Cùng với đó, Việt Nam cần đào tạo nguồn nhân lực trong lĩnh vực này, thúc đẩy hợp tác quốc tế để triển khai thực hiện.

Thống kê đến nay, trên thế giới lượng CO2 tích lũy đã được lưu trữ mới đạt khoảng 380 triệu tấn là con số rất khiêm tốn so với tiềm năng trên 10 nghìn tỷ tấn CO2. Điều này cho thấy dư địa phát triển của lĩnh vực này còn rất lớn. Theo ông, vì sao tiềm năng này vẫn chưa được đẩy mạnh khai thác, phát triển?

Có nhiều lý do khiến việc triển khai lưu trữ CO2 bằng công nghệ này vẫn còn khá khiêm tốn, nhưng quan trọng nhất là chi phí còn cao. Việc giảm phát thải sẽ làm tăng chi phí nên các đơn vị sẽ lựa chọn giải pháp chi phí thấp nhất để áp dụng trước, còn những giải pháp có chi phí cao sẽ theo lộ trình mang tính dài hạn hơn.

Tuy nhiên, tôi cũng lưu ý rằng khi chúng ta thực hiện hoạt động CCS hay CCUS, sẽ mang lại cho chúng ta tín chỉ carbon, và tín chỉ này có thể mua bán được. Tín chỉ carbon từ hoạt động CCS hay CCUS là một trong những loại tín chỉ carbon đắt nhất, vì đây là một công nghệ tiên tiến.

Chúng ta sẽ giải bài toán chi phí đầu tư thế nào để có thể thúc đẩy ứng dụng công nghệ lưu trữ carbon này, thưa ông?

Theo tôi, chúng ta cần phải đi từng bước, chứ không thể ngay lập tức thương mại hóa hoạt động công nghệ này tại Việt Nam. Để triển khai, chúng ta cần tiếp tục hoàn thiện pháp lý khi triển khai bơm ép CO2 vào các cấu trúc địa chất; đồng thời phải có những cơ chế chính sách hỗ trợ.

Ví dụ như Mỹ đã có cơ chế về tín dụng thuế 45Q, trong đó quy định rất rõ về mức hỗ trợ hay giá carbon thu hồi từ hoạt động CCS và CCUS. Nếu thực hiện hoạt động tăng cường thu hồi dầu bằng CO2 (tức là CO2 EOR) thì chính phủ sẽ hỗ trợ mức tín dụng thuế tối đa là 60 USD/tấn CO2. Còn nếu thực hiện CCS để lưu trữ CO2 vĩnh viễn trong các cấu trúc địa chất, thì giá CO2 sẽ tăng lên là 85 USD/tấn CO2. Nếu tạo ra phát thải âm, tức là tách CO2 từ khí quyển, thì mức giá còn cao hơn rất nhiều (180 USD/tấn CO2).

Tôi cho rằng ở giai đoạn ban đầu cần phải có những cơ chế chính sách hỗ trợ tài chính nhất định. Ngoài ra, vì chi phí đầu tư lớn nên chúng ta nên bắt đầu bằng những dự án quy mô nhỏ, pilot, để đánh giá điều kiện, hiệu quả kinh tế, kỹ thuật, môi trường, đồng thời là cơ sở để hoàn thiện khung pháp lý tại Việt Nam.