Theo lộ trình, Việt Nam thực hiện mục tiêu cắt giảm 67,5% lượng tiêu thụ cơ sở HCFC trong giai đoạn 2025-2029, tiến tới giảm 97,5% từ năm 2030 và loại trừ hoàn toàn vào năm 2040. Từ thực tế lượng thiết bị đang sử dụng HCFC-22 hiện nay với nhu cầu môi chất lạnh cho sửa chữa, bảo dưỡng vẫn còn lớn trong khi nguồn mới bị hạn chế đặt ra bài toán thu hồi, tái chế, tái sử dụng, quản lý môi chất theo vòng đời. Tính toán cho thấy Việt Nam sẽ thiếu hụt khoảng 1.000 tấn HCFC-22 vào năm 2030…

Thực tế này được chỉ ra tại Hội thảo “Thúc đẩy loại trừ HCFC và giảm dần HFC trong lĩnh vực lạnh và điều hòa không khí tại Việt Nam” do Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phối hợp với Hội Khoa học Kỹ thuật Lạnh và Điều hòa không khí Việt Nam tổ chức ngày 24/10/2026. Đây là một trong những hoạt động nâng cao nhận thức và tăng cường năng lực thuộc Dự án “Quản lý bền vững các chất được kiểm soát theo Nghị định thư Montreal” (Dự án SMS-MP), với sự hỗ trợ của Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP).

DỰ KIẾN THIẾU HỤT KHOẢNG 1.000 TẤN MÔI CHẤT LẠNH HCFC-22 VÀO NĂM 2030

Việt Nam có trách nhiệm cùng các quốc gia đang phát triển trong khu vực có lộ trình loại trừ các chất HCFC. Theo lộ trình, đến năm 2030 lượng tiêu thụ các chất HCFC sẽ giảm 97,5% so với mức tiêu thụ cơ sở, đồng nghĩa với việc chỉ còn duy trì tối đa 2,5% lượng tiêu thụ (tương đương với 100 tấn hạn ngạch nhập khẩu mỗi năm). 

Đây là con số rất nhỏ bởi theo bà Nguyễn Đặng Thu Cúc, Phó Trưởng phòng Quản lý phát thải khí nhà kính và Bảo vệ tầng ô-dôn, Cục Biến đổi khí hậu, thực tế hiện nay lượng thiết bị đang sử dụng HCFC-22 ở Việt Nam vẫn còn rất lớn. Nhu cầu môi chất lạnh HCFC-22 cho sửa chữa, bảo dưỡng vẫn còn trong khi nguồn mới bị hạn chế đặt ra yêu cầu cần phải có giải pháp cho thu hồi, tái chế, tái sử dụng nếu các thiết bị tồn tại sau năm 2030. Theo tính toán của đơn vị tư vấn sẽ có sự thiếu hụt khoảng 1.000 tấn HCFC-22 vào năm 2030.

Đối với các chất HFC dù hiện nay chưa vượt trần kiểm soát nhưng đến năm 2029 sẽ vượt quá mức tiêu thụ cơ sở nếu không có các biện pháp tái chế, tái sử dụng các môi chất này.

Đánh giá lượng môi chất lạnh HCFC và HFC tồn trữ, Cục Biến đổi khí hậu cho biết theo số liệu kiểm kê do đơn vị tư vấn thực hiện, lượng môi chất tồn trữ trong các thiết bị tại Việt Nam ước tính khoảng 49.072 tấn, tương đương 85,23 triệu tấn CO₂ quy đổi theo tiềm năng làm nóng lên toàn cầu. Trong đó, điều hòa không khí dân dụng chiếm hơn 50% tổng lượng môi chất tồn trữ.

Quy mô môi chất đang nằm trong các thiết bị cho thấy dư địa đáng kể để giảm phát thải thông qua việc kiểm soát rò rỉ, thu hồi và tái sử dụng.

Tuy nhiên, thực tế hiện nay, tỷ lệ thu hồi môi chất lạnh khi thiết bị hết vòng đời còn ở mức thấp,  chỉ đạt khoảng 0,1%. Việc thu hồi này hầu như chỉ diễn ra ở một số ít doanh nghiệp có tính tuân thủ cao hoặc các tập đoàn có vốn đầu tư nước ngoài.

QUẢN LÝ MÔI CHẤT LẠNH THEO VÒNG ĐỜI LÀ MẮT XÍCH QUAN TRỌNG

Từ thực tế trên, các ý kiến tại hội thảo cho rằng việc chuyển đổi công nghệ, quản lý môi chất lạnh theo toàn bộ vòng đời, từ sản xuất, nhập khẩu, sử dụng đến thu hồi, tái chế, tái sinh và xử lý cuối cùng là giải pháp quan trọng.

Theo ông Bùi Đức Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong những năm qua, Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả quan trọng trong thực hiện Nghị định thư Montreal về các chất làm suy giảm tầng ô-dôn và đang tiếp tục triển khai lộ trình giảm dần các chất HFC theo Bản sửa đổi, bổ sung Kigali.

Một xu hướng ngày càng được quan tâm là quản lý môi chất lạnh theo toàn bộ vòng đời, từ sản xuất, nhập khẩu, sử dụng đến thu hồi, tái chế, tái sinh và xử lý. Cách tiếp cận này đòi hỏi sự tham gia của nhiều bên, đặc biệt là các doanh nghiệp, cơ sở dịch vụ và đội ngũ kỹ thuật viên; đồng thời mở ra những cơ hội mới về dịch vụ kỹ thuật và ứng dụng công nghệ trong ngành.

Tuy nhiên, để thực hiện thành công các cam kết này, bên cạnh việc xây dựng và hoàn thiện chính sách, cần thúc đẩy những thay đổi thực chất trong công nghệ, hoạt động sản xuất, kinh doanh, sử dụng, xử lý và quản lý môi chất lạnh.

Ông Hiếu cho rằng "lĩnh vực dịch vụ sửa chữa, bảo dưỡng thiết bị lạnh và điều hòa không khí giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Việc nâng cao năng lực kỹ thuật, áp dụng các thực hành tốt trong bảo dưỡng, phòng ngừa rò rỉ, thu hồi và quản lý môi chất lạnh không chỉ góp phần giảm phát thải mà còn nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và hỗ trợ quá trình chuyển đổi công nghệ."

Từ thực tiễn ngành lạnh và điều hòa không khí, TS Tạ Quang Ngọc, Chủ tịch Hội Khoa học Kỹ thuật Lạnh và Điều hòa không khí Việt Nam cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc quản lý môi chất lạnh theo vòng đời, coi đây là cơ sở để rà soát, đánh giá hiện trạng và có giải pháp đồng bộ, kết nối giữa những bên liên quan, giữa cơ quan nhà nước với các doanh nghiệp, cơ sở giáo dục nghề nghiệp, các chuyên gia, qua đó góp phần triển khai hiệu quả công tác quản lý môi chất lạnh ở Việt Nam theo lộ trình.

BÀI TOÁN CHUYỂN ĐỔI XANH HƯỚNG TỚI LÀM LẠNH BỀN VỮNG

Hiện nay, lộ trình quản lý, loại trừ các chất có chứa trong thiết bị sản phẩm đã được nội luật hóa với các mốc thời gian cụ thể.

Về nguyên tắc thực hiện thu gom, tái chế, tái sử dụng, xử lý hiện đã được quy định cụ thể tại Nghị định số 06/2022/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 119/2025/NĐ-CP.

Theo đó, bắt buộc thực hiện thu gom các chất được kiểm soát khi không còn sử dụng trong thiết bị, sản phẩm; đồng thời khuyến khích thực hiện tái chế, tái sử dụng các chất được kiểm soát sau khi thu gom. Trường hợp không thực hiện tái chế, tái sử dụng các chất được kiểm soát, tổ chức phải xử lý để tiêu hủy theo quy định của pháp luật về quản lý chất thải nguy hại. Hoạt động thu gom, vận chuyển, lưu giữ, tái chế, tái sử dụng và xử lý các chất được kiểm soát được áp dụng theo quy chuẩn quốc gia QCVN 76:2023/BTNMT.

Thông tin thêm về dự án quản lý bền vững các chất được kiểm soát theo Nghị định thư Montreal (SMS-MP), bà Cúc cho biết dự án được thiết kế với 3 hợp phần chính. Cụ thể gồm: giảm tiêu thụ các chất HFC trong lĩnh vực sửa chữa, bảo dưỡng thiết bị lạnh và điều hòa không khí di động; Giảm tiêu thụ các chất HFC trong lĩnh vực sản xuất thông qua chuyển đổi công nghệ, sửa chữa, bảo dưỡng thiết bị lạnh và điều hòa không khí; Loại trừ các chất HCFC trong lĩnh vực dịch vụ sửa chữa, bảo dưỡng thiết bị lạnh và điều hòa không khí.

Từ góc độ doanh nghiệp, ông Huỳnh Phước Cường, Phó Tổng giám đốc Công ty TNHH điều hòa GREE (Việt Nam), chia sẻ những khó khăn và giải pháp thúc đẩy chuyển đổi công nghệ trong lĩnh vực lạnh và điều hòa không khí hướng tới loại trừ HCFC và giảm dần HFC tại Việt Nam.

Bối cảnh hiện nay đòi hỏi ngành lạnh Việt Nam phải chuyển đổi nhanh hơn, xanh hơn và bền vững hơn. Tuy nhiên, doanh nghiệp này cũng chỉ ra những thách thức trong quá trình chuyển đổi về công nghệ, chi phí đầu tư, nhân lực, nhận thức thị trường, quản lý giám sát và đảm bảo an toàn.

Ông Cường lưu ý rằng nếu không chuyển đổi tốt sẽ gây hệ quả lớn, gây phát thải tăng, làm gia tăng tác động đến biến đổi khí hậu, đi ngược mục tiêu phát triển bền vững. Không những thế điều này cũng làm cho chi phí vận hành cao, tiêu tốn năng lượng, tăng chi phí bảo trì, sửa chữa và rủi ro từ việc sử dụng hệ thống không phù hợp. Đặc biệt, việc doanh nghiệp không chuyển đổi còn đối mặt với rỉ ro mất năng lực cạnh tranh; sản phẩm, dịch vụ có thể không đáp ứng được quy định và mất cơ hội tại thị trường nước ngoài.

Mặc dù thách thức, các chuyên gia đều khẳng định việc chuyển đổi xanh lĩnh vực làm lạnh sẽ mang lại nhiều cơ hội để nâng cấp công nghệ, tăng năng lực cạnh tranh, tiết kiệm năng lượng, phát triển nguồn nhân lực. Đặc biệt điều này cũng mở ra các cơ hội thị trường trong bối cảnh nhu cầu và giải pháp xanh, công trình xanh tăng nhanh, khách hàng ngày càng chú trọng môi trường. Việc chuyển đổi xanh ngành này cũng đóng góp quan trọng cho mục tiêu khí hậu, thực hiện cam kết quốc tế NetZero, thúc đẩy phát triển kinh tế xanh, bền vững của Việt Nam.

Để thúc đẩy loại trừ HCFC và giảm dần HFC, cần hành động đồng bộ từ chính sách- công nghệ- con người đến thị trường để chuyển đổi thành công. Việt Nam đã và đang có hành động mạnh mẽ để loại trừ HCFC và giảm dần HFC.

Ông Cường nhấn mạnh thông điệp ngành lạnh Việt Nam chuyển từ đáp ứng nhu cầu làm lạnh sang cung cấp giải pháp làm lạnh bền vững. Với sự đồng hành của công nghệ, chính sách, doanh nghiệp và cộng đồng, ngành lạnh Việt Nam sẽ tiến tới tương lai làm lạnh xanh, an toàn, hiệu quả, bền vững.

Cũng tại hội thảo, các chuyên gia trong ngành đã chia sẻ thực trạng và vai trò trong quản lý môi chất lạnh theo vòng đời từ lĩnh vực sửa chữa bảo dưỡng thiết bị lạnh; xu hướng sử dụng môi chất lạnh mới, công nghệ làm mát và khả năng áp dụng công nghệ tại Việt Nam; công cụ quản lý vòng đời các chất được kiểm soát (RefNEXT)…