Ông nhận định như thế nào về chuyển đổi xanh ngành lúa gạo tại Đồng bằng sông Cửu Long hiện nay. Đâu là thách thức chính và giải pháp đem lại lợi ích bền vững cho nông dân?

Đồng bằng sông Cửu Long là vùng sản xuất lúa gạo trọng điểm, đóng góp hơn một nửa sản lượng lúa cả nước và hơn 90% lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam. Tuy nhiên, khu vực này đang đứng trước yêu cầu cấp thiết phải chuyển đổi phương thức sản xuất theo hướng bền vững, giảm phát thải khí nhà kính và thích ứng với biến đổi khí hậu, bởi trồng lúa nước là một trong những hoạt động sản xuất tạo ra nguồn phát thải khí nhà kính đáng kể của ngành nông nghiệp. Việc sử dụng giống, phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật trong trồng lúa ở khu vực vẫn cao hơn mức trung bình cả nước.

Vấn đề hiện nay không còn là chuyển đổi xanh có cần thiết hay không, mà là làm thế nào để quá trình này diễn ra một cách bao trùm và bền vững. Trong bối cảnh đó, đề án “Phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030” do Chính phủ triển khai, Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, đã mở ra định hướng phát triển quan trọng. Thách thức là biến định hướng này thành thay đổi thực chất, từ từng thửa ruộng, hộ nông dân, hợp tác xã, tổ hợp tác đến doanh nghiệp và toàn vùng.

Hạt gạo sản xuất theo phương thức bền vững cần được thị trường chấp nhận và ghi nhận xứng đáng về giá trị. Xuất phát từ yêu cầu đó, Oxfam triển khai Dự án “Phát triển chuỗi giá trị lúa gạo bền vững, phát thải thấp và thích ứng biến đổi khí hậu tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long - GORICE”, nhằm tăng cường liên kết chuỗi giá trị và nâng cao lợi ích cho người sản xuất, đặc biệt là phụ nữ và các nhóm yếu thế.

Xin cho biết mục tiêu trọng tâm của dự án GORICE và các giải pháp để chuỗi giá trị lúa gạo phát triển bền vững?

Dự án GORICE do Chính phủ Canada tài trợ, triển khai giai đoạn 2025–2030 tại Cần Thơ, An Giang và Vĩnh Long. Các đơn vị phối hợp gồm Oxfam tại Việt Nam, Sở Nông nghiệp và Môi trường các địa phương, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) và Viện Môi trường Nông nghiệp.

Đến năm 2030, dự án đặt mục tiêu có 48.200 người hưởng lợi trực tiếp; trong đó 20.500 người trồng lúa nâng cao đời sống, với 50% phụ nữ và 20% người dân tộc thiểu số. GORICE cũng hỗ trợ hơn 600 nữ nông dân về đầu vào, thu hút trên 30 doanh nghiệp vào chuỗi phát thải thấp, giúp 12 kế hoạch kinh doanh tiếp cận tài chính xanh, mở rộng 180.000 ha canh tác thông minh và giảm hơn 700.000 tấn CO₂ tương đương.

Nhằm hiện thực hóa mục tiêu, chuỗi giá trị cần đổi mới cách tổ chức để nông dân giảm chi phí, tăng thu nhập và tiếp cận hiệu quả thị trường, nguồn vốn, kinh tế tuần hoàn cùng tín chỉ carbon. Các hợp tác xã cần nâng cao năng lực quản trị, chuẩn hóa sản xuất và minh bạch dữ liệu phát thải. Doanh nghiệp cần xây dựng vùng nguyên liệu ổn định, nâng chất lượng, truy xuất nguồn gốc để gia tăng giá trị sản phẩm.

Bên cạnh đó, dự án tăng cường hợp tác giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, giới tài chính, viện nghiên cứu và trường đại học. Sự gắn kết này nhằm phát triển công nghệ giảm phát thải, kinh tế tuần hoàn, chứng thực carbon, tín dụng xanh và bảo hiểm nông nghiệp. Nhờ vậy, các mô hình lúa gạo bền vững, thích ứng khí hậu sẽ được nhân rộng, đồng thời bảo đảm hài hòa lợi ích giữa các bên.

Dự án GORICE khác gì so với Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp đang triển khai ở Đồng bằng sông Cửu Long, thưa ông?

GORICE có cùng mục tiêu và góp phần cho việc thực hiện Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp của Việt Nam. Thực tiễn triển khai ghi nhận nhiều kết quả khả quan: lợi nhuận nông dân tăng 1,5–9,3 triệu đồng mỗi ha; phân bón hóa học giảm 20–30%, số lần phun thuốc bảo vệ thực vật giảm 2–3 lần, giống gieo sạ giảm 30–50%. Đặc biệt, mô hình bước đầu giúp giảm 3–4 tấn CO₂ tương đương trên mỗi ha mỗi vụ.

Dù vậy, việc nhân rộng canh tác giảm phát thải vẫn gặp không ít thách thức. Diện tích áp dụng đầy đủ quy trình còn khiêm tốn; gạo xuất khẩu mang nhãn phát thải thấp chiếm tỷ lệ rất nhỏ. Nông dân chưa đồng bộ hóa kỹ thuật, năng lực quản trị của nhiều hợp tác xã còn hạn chế, trong khi khả năng tiếp cận vốn, công nghệ và thị trường chưa đáp ứng kỳ vọng.

Đáng chú ý, giá bán cũng chưa tạo được khác biệt rõ rệt giữa gạo thông thường và gạo giảm phát thải. Hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm tra kết quả giảm phát thải (MRV) cần tiếp tục hoàn thiện; cơ chế chia sẻ lợi ích và chi trả cho kết quả giảm phát thải chưa tạo được động lực kinh tế đủ mạnh cho người sản xuất.

Theo chúng tôi, chuyển đổi xanh không thể chỉ dừng ở hướng dẫn kỹ thuật canh tác mà cần giải quyết đồng thời những điểm nghẽn về năng lực sản xuất, thị trường, nguồn lực và chính sách. Oxfam xác định ba trụ cột chính để thúc đẩy quá trình này.

Thứ nhất, nâng cao năng lực sản xuất và phát triển thị trường lúa gạo phát thải thấp. Dự án hỗ trợ nông dân áp dụng đồng bộ kỹ thuật bền vững: từ chọn giống, quản lý đất, nước, bón phân đến xử lý rơm rạ tuần hoàn. Các lớp tập huấn đồng ruộng và đào tạo giảng viên địa phương giúp chuyển giao công nghệ xanh hiệu quả. GORICE cũng tăng cường kết nối chuỗi giá trị giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp; đẩy mạnh truy xuất nguồn gốc, xây dựng thương hiệu, mở rộng tín dụng xanh và thử nghiệm mô hình carbon nhằm nâng cao thu nhập.

Thứ hai, nâng cao vị thế và bảo đảm quyền tham gia bình đẳng cho phụ nữ, đồng bào dân tộc thiểu số. Dự án chú trọng đào tạo kỹ năng lãnh đạo, đàm phán, quản lý tài chính; đồng thời hỗ trợ người dân tiếp cận vật tư, vốn vay và công nghệ để tự tin hội nhập vào chuỗi giá trị.

Thứ ba, tăng cường hợp tác đa bên và hoàn thiện môi trường chính sách. Chúng tôi thúc đẩy kết nối cơ quan quản lý, doanh nghiệp, hợp tác xã, nhà đầu tư cùng viện trường để chuyển giao công nghệ và huy động vốn. Đồng thời, dự án tham gia hoàn thiện hệ thống MRV, cơ chế chia sẻ lợi ích carbon, nhằm nhân rộng các mô hình hiệu quả.

Nhằm thúc đẩy bình đẳng giới, Oxfam có giải pháp như thế nào tại GORICE để phụ nữ, người dân tộc thiểu số được trao quyền, có tiếng nói và hưởng lợi thiết thực?

Oxfam là một liên minh quốc tế thuộc phong trào toàn cầu vì một thế giới bình đẳng, không còn nghèo đói và bất công. Tại Việt Nam, chúng tôi luôn đặt người sản xuất nhỏ, phụ nữ và những nhóm dễ bị tổn thương ở vị trí trung tâm trong các chương trình hoạt động.

Đây cũng là nguyên tắc xuyên suốt của GORICE, hướng tới phát triển bao trùm, bảo đảm công bằng và sinh kế bền vững cho người sản xuất nhỏ, hài hòa lợi ích giữa các bên. Phụ nữ, thanh niên, người dân tộc thiểu số và các nhóm dễ bị tổn thương cần có cơ hội tham gia, đóng góp và hưởng lợi công bằng.

Cùng với hỗ trợ trực tiếp, dự án tăng cường truyền thông về bình đẳng giới và hòa nhập xã hội, nâng cao nhận thức cho những người có vai trò ra quyết định tại địa phương. Mục tiêu là giúp phụ nữ và người dân tộc thiểu số có tiếng nói lớn hơn trong tổ chức sản xuất, quản trị hợp tác xã và phân chia lợi ích, thay vì chỉ tham gia vào các khâu sản xuất mà ít có cơ hội quyết định.

Việc hỗ trợ các nhóm yếu thế như phụ nữ và đồng bào dân tộc thiểu số tham gia vào dự án có lẽ cũng là điểm đặc biệt, nổi bật của GORICE so với một số các dự án cũng đang làm về lúa gạo chất lượng cao, phát thải thấp ở trong vùng.

Để tạo ra thay đổi thực chất và lâu dài, cần sự tham gia đồng bộ của các mắt xích trong chuỗi giá trị, từ nông dân làm chủ kỹ thuật, hợp tác xã tổ chức sản xuất, doanh nghiệp phát triển thị trường đến đơn vị cung ứng công nghệ, dịch vụ đo đạc phát thải và tổ chức tài chính. Khi mỗi bên nhận thấy lợi ích thiết thực, cùng chia sẻ trách nhiệm và minh bạch trong phân chia lợi ích, liên kết chuỗi giá trị mới có thể bền vững lâu dài.

Nội dung đầy đủ bài viết được đăng tải trên Tạp chí Kinh tế Việt Nam số 44-2026 phát hành ngày 2/11/2026. Kính mời Quý độc giả tìm đọc tại đây: 

Link: https://premium.vneconomy.vn/dat-mua/an-pham/tap-chi-kinh-te-viet-nam-so-44-2026.html